Estońskie pojazdy dla Mołdawii

Wschodnia flanka UE coraz częściej działa poza klasycznym budżetem unijnym, bo tam, gdzie chodzi o broń, traktaty zostawiają Brukseli bardzo wąski korytarz. Estońskie centrum zamówień obronnych podpisało kontrakt na ponad 100 kanadyjskich pojazdów opancerzonych Roshel dla sił zbrojnych Mołdawii. Według doniesień wartość umowy przekracza 50 mln EUR, a dostawy mają zakończyć się do maja 2027 r. (Digi24).

Pieniądze pochodzą z Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju, czyli pozabudżetowego funduszu UE służącego do finansowania pomocy wojskowej. Kupującym jest estońska agencja rządowa. Odbiorcą: armia Mołdawii, państwa graniczącego ze strefą wojny. Dostawcą: firma z Kanady. Ten łańcuch mówi o dzisiejszej polityce bezpieczeństwa UE więcej niż niejeden komunikat po szczycie.

Dlaczego budżet UE nie może kupować broni

Traktaty unijne zakazują finansowania wydatków wojskowych ze zwykłego budżetu UE. Państwa członkowskie obeszły tę barierę, tworząc Europejski Instrument na rzecz Pokoju (EPF), do którego dokładają się bezpośrednio. Funduszem zarządza Rada UE, czyli rządy państw członkowskich, poza standardowymi regułami budżetowymi (Council).

To daje większą szybkość i elastyczność niż klasyczne programy unijne. Ma też cenę: Parlament Europejski, który normalnie kontroluje wydawanie pieniędzy UE, ma przy EPF znacznie słabsze narzędzia nadzoru.

Mołdawia jest drugim największym beneficjentem EPF po Ukrainie. Od 2021 r. UE skierowała do niej przez ten mechanizm 197 mln EUR na sprzęt i szkolenia, które mają zbliżyć mołdawską armię do standardów unijnych (European Commission, Vocea Basarabiei). W kwietniu 2024 r. Rada UE formalnie zatwierdziła pakiet pomocy dla Mołdawii, wiążąc go bezpośrednio z rosyjską wojną przeciw Ukrainie (Council).

Bruksela zatwierdza, Estonia kupuje, Mołdawia odbiera

Znaczenie kontraktu na Roshele nie sprowadza się do samych pojazdów. Ważniejszy jest mechanizm dostawy. UE zatwierdziła pomoc wojskową dla Mołdawii, ale nie ma centralnej agencji, która kupowałaby wozy opancerzone. Dlatego rolę kupującego pełni estońskie RKIK, narodowe centrum inwestycji obronnych: prowadzi przetarg, podpisuje umowę i zarządza dostawami. Rządy państw UE zapewniają mandat polityczny i pieniądze. Mołdawia dostaje sprzęt.

Na wschodniej flance taki model staje się coraz bardziej typowy. Pozwala Unii działać w obronności bez budowania federalnej biurokracji zakupowej. Jednocześnie rodzi pytanie, którego nie da się zbyć technicznym językiem: dlaczego wykonawcą wybrano właśnie RKIK, a nie agencję innego państwa członkowskiego? W dostępnych publicznie dokumentach nie ma wyjaśnienia kryteriów wyboru ani agencji, ani dostawcy, ani ceny jednostkowej pojazdu.

Kanadyjski producent pokazuje jeszcze jedną rzecz: zakupy z EPF dla państw partnerskich nie są ograniczone do firm z UE. Estońskie dokumenty przetargowe dotyczące wcześniejszych zamówień dla Mołdawii dopuszczały oferentów z Kanady, USA, Wielkiej Brytanii, Japonii i Korei Południowej (SSB).

Sąsiedzi patrzą uważnie

Dla Rumunii, która graniczy z Mołdawią, ta umowa jest elementem konkretnego rachunku bezpieczeństwa. Mołdawia leży między Rumunią a skutkami wojny w Ukrainie. Incydenty z dronami w rejonie Galați i Konstancy sprawiły, że geografia przestała być abstrakcją (DW Romania). Lepiej wyposażona armia mołdawska oznacza mniej podatną lukę między strefą wojny a terytorium UE.

Inaczej patrzy na to Budapeszt. Węgry wielokrotnie wykorzystywały prawo weta w Radzie UE, by spowalniać unijne wsparcie dla Ukrainy i Mołdawii (Portfolio). Tego kontraktu Budapeszt nie zablokował. Przyszłe miliardy z EPF nadal jednak będą podatne na polityczne opóźnienia, a europosłowie wzywali już państwa członkowskie do zwiększenia udziału Mołdawii w finansowaniu z tego instrumentu (Moldova1).

Szybkość bez pełnej kontroli

Kontrakt na Roshele jest testem zdolności dostawczej UE. Decyzja polityczna na poziomie unijnym przełożyła się na realny sprzęt i konkretny harmonogram. Problem w tym, że ślad publiczny pozostaje skromny. Nie wiadomo, kto i według jakich kryteriów wybrał RKIK, jaka jest cena jednostkowa pojazdów ani gdzie obywatele mogliby sprawdzić raporty z wykonania umowy. Parlament Europejski ma ograniczony wpływ na EPF z samej konstrukcji traktatowej. Parlament Mołdawii również nie pojawia się w dostępnych relacjach jako istotny punkt kontroli tej umowy.

UE buduje system dostaw obronnych szybszy niż jej zwykły budżet. Kontrakt estońsko-kanadyjski pokazuje, że ten system potrafi dowozić sprzęt. Nie pokazuje jeszcze, kto odpowiada, gdy opinia publiczna pyta, dlaczego wybrano tę agencję, dlaczego wygrał ten dostawca i ile naprawdę kosztują pojazdy.