Niemcy dostają zgodę na pomoc dla przemysłu

W hucie Slovalco, jedynym producencie aluminium na Słowacji, rząd obiecał niedawno niemal 470 mln EUR do 2030 r., aby pokryć część kosztów energii elektrycznej i utrzymać pracę pieców (Denník E). Przedstawiono to jako wyjątkową akcję ratunkową. Kilka tygodni później Berlin uzyskał zgodę na rozwiązanie znacznie większe.

8 lipca Komisja Europejska zatwierdziła rozszerzenie niemieckiego systemu rekompensat za ceny energii elektrycznej. Mechanizm działa prosto: państwo zwraca energochłonnym zakładom część kosztów CO2, które producenci prądu przerzucają na odbiorców w rachunkach za energię. Z pomocy będzie mogło skorzystać około 20 nowych sektorów, od szkła po baterie, a dotychczasowi beneficjenci dostaną nieco wyższy poziom pokrycia kosztów (Spiegel, BBH Blog). To już druga decyzja w krótkim czasie. W czerwcu Bruksela pozwoliła Niemcom łączyć te rekompensaty z osobnym programem przemysłowej ceny energii, co oznacza około 1 mld EUR dodatkowych kosztów budżetowych (Zeit).

Formalnie prawo unijne nie zostało naruszone. Art. 107 TFUE zakazuje pomocy publicznej, która daje firmom z jednego państwa nieuczciwą przewagę, ale przewiduje wyjątki. Jednym z nich jest sytuacja, w której wsparcie ma zapobiec przenoszeniu produkcji poza Europę z powodu kosztów polityki klimatycznej. Na tej podstawie KE zaakceptowała niemiecki program. Problem nie leży więc w legalności. Leży w tym, że ten sam zestaw reguł trafia na zupełnie różne możliwości budżetowe państw członkowskich.

Jak koszty CO2 rozszczelniają jednolity rynek

Łańcuch kosztów jest dość czytelny. W unijnym systemie handlu emisjami ETS elektrownie kupują uprawnienia do emisji CO2. Koszt tych uprawnień wliczają w cenę prądu. Fabryki zużywające dużo energii płacą więc więcej nawet wtedy, gdy same nie emitują proporcjonalnie dużo. Państwa sprzedają uprawnienia na aukcjach, uzyskują z tego miliardy euro i mogą część tych pieniędzy oddawać przemysłowi w formie rekompensat.

Różnice zaczynają się przy pytaniu, jak dużą część tych wpływów państwo przeznacza na ochronę własnych firm. Niemcy planują w 2026 r. wydać 2,9 mld EUR na rekompensaty dla przemysłu, czyli około 67% prognozowanych 4,3 mld EUR wpływów z aukcji ETS (Ariadne). Francja przeznaczyła na ten cel 44% wpływów aukcyjnych, Belgia 33%, a Słowacja około 5% (Aktuality). Na papierze każde państwo ma podobną możliwość. W praktyce duża baza przemysłowa Niemiec daje im większą pulę wpływów, a stan finansów publicznych pozwala przeznaczyć znaczną część tej puli na rekompensaty. Państwo, które już pożycza dużo, aby finansować bieżące wydatki, nie ma takiego marginesu, choć przepisy formalnie mu go nie odbierają.

Fabryki widzą różnicę w rachunkach

Skutki widać na poziomie pojedynczych zakładów. W Rumunii prezes Dacii stwierdził, że kraj ma najwyższe ceny energii dla przemysłu w Europie, a niepewność kosztowa powiązał ze spadkiem inwestycji o 64% i redukcją zatrudnienia o niemal tysiąc osób w ciągu roku (Ziarul Financiar). W Polsce łączne koszty energii dla największych odbiorców przemysłowych sięgają według szacunków branżowych około 170 EUR/MWh, czyli mniej więcej 45% powyżej średniej unijnej. Organizacje przemysłowe ostrzegają, że przy takim poziomie cen roczne straty produkcji mogą iść w miliardy złotych (WP).

Te dane trzeba czytać ostrożnie. Nie istnieje publiczna baza, która pokazywałaby, ile po wszystkich ulgach, podatkach, opłatach sieciowych i kontraktach zabezpieczających płaci subsydiowana niemiecka huta szkła, a ile polska stalownia bez porównywalnej rekompensaty. Eurostat publikuje ceny energii dla odbiorców niebędących gospodarstwami domowymi, ale końcowy rachunek przemysłu zależy od warstw krajowych instrumentów, których jedna tabela nie obejmuje.

Kierunek jest jednak wystarczająco jasny. Państwa o mocnych finansach publicznych mogą przejąć większą część kosztów transformacji klimatycznej, zanim dotrą one do przemysłu. Państwa z wysokimi deficytami nie są w stanie tego skopiować. Rumunia, której deficyt w 2024 r. sięgnął 9,3% PKB według HotNews, nie wyrówna niemieckiego wsparcia samą decyzją polityczną.

Komisja nie złamała zasad jednolitego rynku. Zatwierdzając jednak pomoc krajową tej skali bez wspólnego minimalnego zabezpieczenia, przesuwa ciężar zielonej transformacji z konkurencyjności przemysłu na wyporność budżetu państwa. Słowacka huta dostała koło ratunkowe. Dla fabryk w krajach, które nie mogą wypisywać podobnych czeków, Bruksela wciąż nie ma odpowiedzi.