UE zakazuje niszczenia niesprzedanej odzieży

Od 19 lipca 2026 r. nadwyżki odzieży w magazynach przestały być dla dużych firm w UE problemem, który można najprościej rozwiązać przez spalenie albo wyrzucenie. Niesprzedane kurtki, zwrócone buty, akcesoria z poprzedniego sezonu — wszystko to trzeba teraz potraktować jako towar, dla którego najpierw należy poszukać drugiego obiegu: sprzedaży, darowizny, naprawy albo odnowienia. Dopiero gdy firma wykaże, że takie próby podjęła, może myśleć o utylizacji. Taki obowiązek wynika z rozporządzenia o ekoprojekcie dla zrównoważonych produktów, czyli unijnego aktu, który ma przesuwać koszty środowiskowe z konsumenta i państwa na producenta oraz sprzedawcę (European Commission, EUR-Lex).

Zakaz obejmuje przedsiębiorstwa zatrudniające ponad 250 osób i mające ponad 50 mln EUR obrotu albo 43 mln EUR aktywów. Firmy średniej wielkości dostaną czas do 2030 r., a małe przedsiębiorstwa zostały wyłączone z nowych przepisów (gov.pl, Umweltbundesamt). W pierwszej kolejności regulacja uderza więc w duże sieci modowe, platformy e-commerce i rozpoznawalnych producentów.

Dlaczego niszczenie stało się modelem biznesowym

Według Komisji Europejskiej 4–9% wyrobów tekstylnych wprowadzanych na rynek UE jest niszczonych, zanim ktokolwiek je założy. W skali roku oznacza to od 264 000 do 594 000 ton nowych produktów (European Commission). Wcześniej zużyto na nie surowce, pracę, transport i powierzchnię magazynową. Później trafiały prosto do spalarni albo na składowisko.

Ten mechanizm utrzymywał się nie dlatego, że był racjonalny społecznie, lecz dlatego, że często był najtańszy dla firmy. Niemieckie ministerstwo środowiska ujęło rzecz bez eufemizmów: w handlu internetowym obsługa zwrotu potrafi kosztować więcej niż sam produkt (BMUKN). W Niemczech wracają dwie na trzy przesyłki z odzieżą, a wskaźnik zwrotów liczony na pojedynczy produkt sięga około 34% (TextilWirtschaft). Badacz zwrotów Björn Asdecker szacuje, że tylko w Niemczech rocznie niszczy się 15–20 mln zwróconych produktów, z czego mniej więcej połowa nadal nadaje się do użycia (BR). Każdy taki produkt trzeba teraz obejrzeć, posortować i skierować gdzieś indziej niż do kontenera.

Kaskada kosztów dla handlu

Nowe przepisy zamieniają odpady w koszty operacyjne. Potrzebna będzie powierzchnia magazynowa dla towaru, który wcześniej znikał z bilansu. Potrzebni będą ludzie do oceny, czyszczenia i segregowania zwrotów. Potrzebna będzie dokumentacja pokazująca, że firma próbowała znaleźć dla produktu dalsze zastosowanie. Takie dane trzeba przechowywać przez pięć lat (EUR-Lex). Jeżeli przedsiębiorstwo powoła się na wyjątek, na przykład wadę bezpieczeństwa, ryzyko podróbki albo poufny charakter materiałów produktowych, także musi zostawić ślad dowodowy na wypadek kontroli.

Najtrudniejszą pozycję mają marki luksusowe. Sprzedaż nadwyżek w kanałach dyskontowych rozwiązuje problem magazynu, ale podważa rzadkość, na której opiera się wysoka marża (Pro Creativi). W segmencie masowym niemiecka organizacja handlowa HDE spodziewa się większego przepływu towarów do outletów, na rynki końcówek serii i do second-handów, a równolegle wzrostu kosztów sortowania oraz przechowywania (ZEIT). Konsument może więc zobaczyć jednocześnie dwa zjawiska: wyższe ceny części produktów i więcej przecenionego towaru w obiegu.

Beneficjentami będą ci, którzy już wcześniej trzymali zapasy pod kontrolą, oraz firmy obsługujące drugi obieg: platformy odsprzedaży, warsztaty naprawcze, sortownie tekstyliów i operatorzy logistyki zwrotnej. To one stają się infrastrukturą, bez której duży handel nie będzie w stanie spełnić unijnego wymogu.

Przepis wszedł w życie, zanim da się go dobrze zmierzyć

Największym testem będzie egzekucja, a tu Unia startuje nierówno. Polska dobrze pokazuje problem: rozporządzenie obowiązuje bezpośrednio jako prawo UE, ale przepisy krajowe wskazujące organy kontroli i sankcje były wciąż przygotowywane, gdy zakaz zaczął działać (Rzeczpospolita). Obowiązek więc istnieje. Kar jeszcze nie ma. Niemiecka Deutsche Umwelthilfe ostrzegała z kolei, że lista wyjątków i odłożenie obowiązków dla średnich firm mogą sprawić, iż zakaz okaże się zbyt słaby, by realnie ograniczyć nadprodukcję (DUH).

Osobnym problemem są dane. Obowiązkowe raportowanie na poziomie firm — co zniszczono, w jakiej ilości i z jakiego powodu — ruszy dopiero w marcu 2027 r. (EUR-Lex). Zakaz zaczyna więc działać przed ustaleniem punktu wyjścia. Pierwszy rok będzie oparty na deklaracjach przedsiębiorstw, kontrolach punktowych i szacunkach branżowych.

Jedno widać już teraz: regulacja natychmiast podnosi koszt nadprodukcji. Czy ograniczy marnotrawstwo, zależy od tego, czego Bruksela sama nie załatwi rozporządzeniem: od zdolności państw członkowskich do kontroli oraz od tego, czy europejska infrastruktura sortowania, naprawy i odsprzedaży przyjmie setki tysięcy ton produktów, które dotąd po cichu znikały z rynku.