UE nie potwierdziła 43 mld EUR oszczędności

Fundusz Odbudowy miał działać według prostej zasady: państwa dostają pieniądze nie za dobre komunikaty prasowe, lecz za wykonanie uzgodnionych kamieni milowych i celów. Europejski Trybunał Obrachunkowy wskazał jednak słaby punkt tego układu. W kontroli dotyczącej renowacji budynków mieszkalnych stwierdził, że państwa członkowskie zaplanowały ok. 43 mld EUR na działania poprawiające efektywność energetyczną, ale wiele planów i kontroli nie pozwalało wykazać rzeczywistych ani opłacalnych oszczędności energii. O sprawie pisał także Euronews.

Nie jest to historia o ukrytej kradzieży. Problem jest prostszy i dla Brukseli bardziej niewygodny: mechanizm RRF szybciej potrafi potwierdzić wykonanie projektu niż sprawdzić rezultat, którym ten projekt uzasadniano.

O presji decydują cele

Wypłaty z RRF są powiązane z kamieniami milowymi i celami zatwierdzonymi w krajowych planach odbudowy. Rozporządzenie o RRF uzależnia pieniądze od ich „zadowalającego wykonania”. Komisja może wstrzymać część płatności, gdy rząd nie dowiezie uzgodnionych zobowiązań, co opisuje jej własna metodyka zawieszania wypłat.

Audytorzy mogą narazić rządy i Komisję na polityczny koszt, ale sami nie zatrzymają transzy. Tak wynika z traktatowego mandatu Trybunału. Realna władza leży po stronie Komisji, i tylko tam, gdzie pozwalają na to prawnie zapisane cele. Jeśli krajowy plan liczy zakończone prace, podłączone instalacje albo wykonane czynności administracyjne, Komisja może sprawdzić właśnie to. Trudno jej na końcu zażądać innego standardu, gdy audytorzy dopiero później pokazują, że pierwotny cel zbyt słabo opisywał mierzalne oszczędności.

Włochy i Cypr pokazują lukę

Najbardziej bezpośrednim przykładem są Włochy. Rzym podkreśla tempo wydatkowania: minister Tommaso Foti mówił, że w krajowym systemie monitoringu wydatki z RRF sięgnęły 143 mld EUR (rząd włoski). To odpowiada na pytanie, czy pieniądze zostały uruchomione. Nie odpowiada na pytanie, czy środki na renowacje kupiły efektywne oszczędności energii.

Problem dobrze widać na przykładzie Superbonusu, czyli włoskiego programu ulg podatkowych na remonty domów. ECO, relacjonując ustalenia audytu, podało, że ok. 14 mld EUR, czyli mniej więcej jedna trzecia finansowania renowacji z RRF, trafiło właśnie do tego programu (ECO). ETO stwierdził, że koszt jednostki zaoszczędzonej energii był prawie cztery razy wyższy od oczekiwanego (ETO). Gospodarstwa domowe dostały prace remontowe, sektor budowlany dostał impuls. W dokumentach publicznych wciąż trudno jednak pokazać, że efekt klimatyczny odpowiadał cenie.

Cypr odsłania czystszy problem pomiaru. ETO zakwestionował, czy działanie dotyczące głębokiej renowacji, warte 20% środków renowacyjnych, spełniło próg 30% oszczędności. Trybunał wskazał też, że 88% raportowanych oszczędności pochodziło z instalacji fotowoltaicznych, a nie z niższego zużycia energii przez budynki (ETO). Panele słoneczne mogą ograniczać emisje. Nie dowodzą jednak, że domy zużywają mniej energii. Projekt wyglądający na zielony może poprawiać wskaźnik, a zarazem zostawiać sam problem budynku w dużej mierze bez rozwiązania.

Spór nie zostanie techniczny

Belgia pokazuje wersję instytucjonalną tego samego problemu. Na stronie Komisji poświęconej Belgii nadal widnieje jeden krajowy plan, podczas gdy za realizację renowacji odpowiadają w praktyce władze federalne i regionalne. European Sting informował o pozytywnej ocenie czwartego belgijskiego wniosku o płatność na 567 mln EUR po wykonaniu kamieni milowych i celów (European Sting). Właśnie w tym tkwi sedno: dokument płatniczy może być formalnie czysty, choć odpowiedzialność publiczna za mierzalne oszczędności pozostaje trudna do prześledzenia.

Litwa wygląda mniej dramatycznie, dlatego jest dobrym punktem odniesienia. LRT podało, że szósty wniosek o 153 mln EUR obejmował m.in. renowację budynków, a 158 ze 197 wskaźników zostało osiągniętych (LRT). Lrytas relacjonował z kolei pewność pełniącego obowiązki ministra finansów, że Litwa otrzyma wszystkie środki z RRF (Lrytas). To zwykły język Funduszu Odbudowy: wskaźniki, wnioski, oczekiwane płatności. Brakuje równie zwykłej rzeczy: prostego publicznego zestawienia, ile energii budynki objęte RRF zużywały przed pracami i po ich zakończeniu.

Holenderskie reakcje pokazują, jak audyt zaczyna żyć politycznie. Upday ujął sprawę jako 43 mld EUR wydane lub zaplanowane przez UE na remonty domów bez przekonującego dowodu oszczędności (Upday). Indepen wpisał ją w szerszy atak na unijne wydatki klimatyczne (Indepen). Ta druga interpretacja jest polemiczna i idzie za daleko, jeśli sugeruje zniknięcie pieniędzy. Pokazuje jednak, jak ustalenia Trybunału będą używane: rządy sceptyczne wobec wspólnego długu nie muszą dowodzić oszustw. Wystarczy im argument, że Bruksela nie umie wystarczająco jasno pokazać rezultatów.

Komisja częściowo tkwi dziś w pułapce celów, które sama zaakceptowała. Może egzekwować to, co prawnie wpisano do planów, nawet jeśli te wymogi wyglądają teraz na zbyt słabe. Najmocniejszy wniosek jest więc wąski: audyt nie dowodzi masowego marnotrawstwa. Pokazuje system wypłat, który potrafi potwierdzić realizację, zanim opinia publiczna zobaczy, co ta realizacja faktycznie dała. Dopóki urzędnicy Komisji i ministrowie krajowi nie zaczną publikować zmierzonych oszczędności obok wniosków o płatność, ciężar wyjaśnień będzie przesuwał się z audytorów na tych, którzy zatwierdzili cele.