UE dopuszcza deportacje poza granice

Parlament Europejski 418 głosami do 218 przyjął 17 czerwca pierwsze unijne rozporządzenie, które tworzy wspólną podstawę prawną do przenoszenia osób objętych procedurą deportacyjną do ośrodków w państwach spoza UE (Parlament Europejski, DW). Nowe przepisy zastępują dyrektywę powrotową z 2008 r., która wyznaczała ogólne cele, a państwa członkowskie przekładały je na własne ustawy. Rozporządzenie działa inaczej: po wejściu w życie będzie stosowane bezpośrednio i tak samo w całej Unii. Formalnie tekst musi jeszcze przyjąć Rada UE, czyli rządy państw członkowskich, ale głosowanie w Parlamencie zamknęło polityczny kształt reformy (Brussels Times).

Jeden system zamiast dwudziestu siedmiu

Zmiana dyrektywy na rozporządzenie przesuwa ciężar władzy z państw członkowskich na poziom unijny. Zgodnie z art. 288 Traktatu o funkcjonowaniu UE dyrektywa mówi rządom, co mają osiągnąć; rozporządzenie określa już jak i nie wymaga krajowej transpozycji (art. 288 TFUE). Dyrektywa z 2008 r. doprowadziła w praktyce do powstania 27 różnych systemów powrotowych: z odmiennymi okresami detencji, prawami do odwołania i różną skutecznością egzekwowania decyzji.

Nowe rozporządzenie ujednolica tę maszynerię. Detencja może trwać do 24 miesięcy, z możliwością przedłużenia o sześć miesięcy. Osoby objęte procedurą deportacyjną będą musiały przekazać dokumenty tożsamości i dane biometryczne. Europejski Nakaz Powrotu, wpisywany do baz Schengen, czyli wspólnego unijnego systemu informacji granicznej, pozwoli jednemu państwu wykonać decyzję deportacyjną wydaną przez inne. W założeniu ma to zamknąć lukę, w której przekroczenie granicy wewnątrz UE pozwalało zaczynać procedurę od nowa (Parlament Europejski, Brussels Times).

Organy państwowe zyskają też prawo przeszukiwania mieszkań, rzeczy osobistych i urządzeń elektronicznych, ale za zgodą sądu albo właściwego organu administracyjnego. Decyzje deportacyjne nie będą już automatycznie zawieszane na czas odwołania. To sądy mają rozstrzygać w konkretnych sprawach, czy wstrzymać wydalenie (DW).

Ośrodki poza Unią, ale bez mapy

Najbardziej sporny przepis dopuszcza umowy dwustronne z państwami spoza UE, które miałyby prowadzić ośrodki powrotowe dla osób już zobowiązanych do wyjazdu. Wyłączono z tego małoletnich bez opieki. Państwa przyjmujące muszą też respektować zasadę non-refoulement, czyli zakaz przekazywania człowieka tam, gdzie grożą mu prześladowania (Parlament Europejski).

Najbliższym istniejącym modelem jest porozumienie Włoch z Albanią. Premier Giorgia Meloni otworzyła ośrodki w Shëngjin i Gjadër, ale włoskie sądy zablokowały pierwsze detencje z powodu wątpliwości dotyczących statusu bezpiecznego państwa, a placówki później zmieniły przeznaczenie. 11 czerwca rzecznik generalny Trybunału Sprawiedliwości UE uznał, że ośrodki poza terytorium Unii nie są z definicji nielegalne, ale geografia nie może obniżać unijnych standardów detencji ani praw do obrony (College of Europe).

Rozporządzenie daje więc prawną zgodę na zewnętrzne procedury powrotowe. Nie daje jednak infrastruktury, chętnych państw przyjmujących ani systemu monitorowania.

Rzeczywistość krajowa wygrała z lojalnością partyjną

Presja na granicach rozbiła dyscyplinę frakcyjną. Wszyscy trzej maltańscy europosłowie Partii Pracy zagłosowali za rozporządzeniem, choć ich centrolewicowa grupa S&D była przeciw. Małe państwo wyspiarskie, które ponosi nieproporcjonalnie duży ciężar migracyjny, wybrało interes krajowy zamiast solidarności partyjnej (Parlament Europejski). Hiszpański rząd doszedł do odwrotnego wniosku: sprzeciwił się tekstowi z powodów prawnych i proporcjonalnościowych, choć nadal wdraża szerszy unijny pakt migracyjny. W Niemczech koalicja podzieliła się według dobrze znanych linii: CDU/CSU i skrajnie prawicowa AfD poparły rozporządzenie, SPD i Zieloni były przeciw.

Berlin równocześnie utrzymuje kontrole na granicach lądowych, bo wewnętrzna presja na pokazanie skuteczności deportacji nie czeka na wejście unijnych przepisów w życie.

Luka wykonawcza

O tym, czy jednolity system osiągnie to, czego nie dało się uzyskać przez 27 krajowych modeli, zdecydują kwestie, których rozporządzenie nie rozwiązuje: umowy z państwami przyjmującymi, prawa inspekcji, realne wskaźniki powrotów i mechanizm nadzoru, którego nikt jeszcze nie zaprojektował. Sądy krajowe już pokazały w sprawach włosko-albańskich, że będą mierzyć warunki detencji standardami praw podstawowych, niezależnie od politycznych oczekiwań. Trybunał Sprawiedliwości UE niemal na pewno zrobi to samo. Ten spór sądowy dopiero się zaczyna.