UE pozwoli zatrzymywać migrantów poza Unią

Polityka powrotowa była dotąd najsłabszym ogniwem unijnego systemu migracyjnego: państwa wydawały decyzje o deportacji, ale często nie potrafiły ich wykonać. 1 czerwca Parlament Europejski i Rada UE, w której rządy państw negocjują unijne przepisy, uzgodniły nowe rozporządzenie powrotowe. Po raz pierwszy pozwoli ono państwom członkowskim przetrzymywać osoby z ostatecznymi decyzjami o wydaleniu w państwach spoza UE. Tak mają działać „ośrodki powrotowe”, czyli miejsca detencji prowadzone na cudzym terytorium, ale na odpowiedzialność państwa unijnego. Porozumienie domyka reformę prawa migracyjnego przed wejściem w życie szerszego Paktu o azylu i migracji 12 czerwca (Parlament Europejski, Rada UE).

Nowe przepisy idą dalej niż same ośrodki poza UE. Pozwalają na przeszukania mieszkań w celu odnalezienia cudzoziemców bez prawa pobytu, znoszą automatyczne wstrzymanie deportacji na czas odwołania i dopuszczają bezterminową detencję osób uznanych za zagrożenie dla bezpieczeństwa (EFE). Większość zbudowała koalicja od centroprawicowej Europejskiej Partii Ludowej po twardą prawicę z grupy Patriotów. Socjaldemokraci, Zieloni i lewica głosowali przeciw. Wśród rządów przeciwko porozumieniu wystąpiła tylko Hiszpania (El Español, Euronews).

Ramy bez adresu

Każde państwo członkowskie będzie mogło podpisać dwustronną umowę z rządem spoza UE w sprawie prowadzenia ośrodka detencyjnego. Karta praw podstawowych UE nadal ma tam obowiązywać, bo państwo członkowskie pozostaje prawnie odpowiedzialne za osoby, które przekazuje (Parlament Europejski). Z transferów wyłączono małoletnich bez opieki. Rodzin z dziećmi ten wyjątek nie obejmuje.

Na razie nie ma jednak państwa trzeciego, które podpisałoby taką umowę. Pięć rządów: Niemcy, Holandia, Austria, Dania i Grecja, szuka partnerów w Afryce i Azji Centralnej. Najdalej poszedł niemiecki minister spraw wewnętrznych Alexander Dobrindt, który zapowiedział, że Berlin chce zamknąć dwustronne porozumienia do końca roku i jest gotów zaoferować gospodarzom pomoc finansową lub ułatwienia wizowe. Holenderski think tank Clingendael ostrzegł, że chętnych będzie niewielu, a ci, którzy się zgodzą, mogą „żądać znacznej rekompensaty” (Brussels Signal).

Jedyny działający model to dwa włoskie ośrodki w Albanii. Różnica między ambicją a wynikiem jest duża: 527 osób przekazanych wobec rocznego celu na poziomie 36 000. Włoskie sądy zablokowały ponad połowę detencji. Według ActionAid koszt systemu wyniósł 153 000 EUR za jedno miejsce. Albania sygnalizuje, że nie przedłuży porozumienia po 2030 r.

Wąskie gardło poza zasięgiem ustawy

Europejski problem z powrotami wynika przede wszystkim z dyplomacji, nie z samego braku przepisów. Państwa pochodzenia często odmawiają wydania dokumentów podróży, bez których deportacja ich obywateli nie może dojść do skutku. Francja wydała w 2025 r. około 138 000 decyzji o wydaleniu, ale wykonała mniej więcej 10,5% z nich. Wielomiesięczne zamrożenie wydawania dokumentów przez Algierię zablokowało system w stopniu, którego nowa ustawa nie rozwiązuje (Le Monde). Niemcy deportowały 4 807 osób w pierwszym kwartale 2026 r., o ponad 20% mniej niż rok wcześniej, choć decyzje deportacyjne obejmują ponad 237 000 osób. Hiszpania w 2025 r. wykonała zaledwie 6,3% decyzji o wydaleniu.

Ośrodek powrotowy nie zmienia tej arytmetyki. Osoba zatrzymana w Ugandzie czy Uzbekistanie nadal nie może zostać odesłana do kraju pochodzenia bez paszportu lub dokumentu zastępczego wydanego przez własne państwo. Francuskie źródła dyplomatyczne mówiły „Le Figaro”, że nie widzą, „jak miałoby to działać” (Le Figaro).

Gdzie wchodzą sądy

Dwa osłabione zabezpieczenia prawne niemal na pewno trafią do sądów. Odwołanie od deportacji nie będzie już automatycznie wstrzymywać wydalenia; sądy mają decydować w każdej sprawie osobno, czy interweniować (Euronews). Negocjatorzy PE i Rady UE usunęli też niezależny mechanizm monitorowania ośrodków powrotowych, który pierwotnie proponowała Komisja Europejska, czyli wykonawcze ramię UE (Verfassungsblog).

Całą konstrukcję może jeszcze przestawić sprawa przed Trybunałem Sprawiedliwości UE. W sprawie Sedrata (C-414/25) TSUE oceni, czy włoski protokół z Albanią jest zgodny z prawem unijnym. W kwietniu rzecznik generalny w opinii wstępnej poparł ten model, ale pełnego wyroku jeszcze nie ma. Orzeczenie negatywne podważyłoby podstawę prawną, na której opiera się rozporządzenie. Osobną możliwość blokowania pojedynczych transferów przez środki tymczasowe zachowuje Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu. Tego samego narzędzia użył w 2022 r., gdy zatrzymał brytyjskie loty deportacyjne do Rwandy.

Rozporządzenie wymaga jeszcze formalnych głosowań w Parlamencie Europejskim i Radzie UE, spodziewanych w ciągu kilku tygodni. Większość polityczna już istnieje. Ramy prawne wkrótce staną się prawem. Nadal brakuje jednak podstawy operacyjnej: państwa gotowego przyjąć ośrodek oraz realnej dźwigni wobec krajów pochodzenia, które od lat odmawiają współpracy.