Wysłannik UE bez wspólnego mandatu

Unia Europejska zbliża się do decyzji o powołaniu specjalnego przedstawiciela do rozmów pokojowych z Rosją, ale problem leży głębiej niż w nazwisku kandydata. Traktaty pozwalają wybrać taką osobę większością głosów, lecz treść mandatu, z którym miałaby pojechać do Moskwy, wymaga zgody wszystkich 27 państw. Na miesiąc przed politycznym rozstrzygnięciem kandydatury budzą sprzeciw, Kreml odrzuca samą ideę unijnej mediacji, a stolice, które miałyby mówić jednym głosem, już prowadzą własne gry.

Problem z kandydatem

9 maja Władimir Putin wskazał byłego kanclerza Niemiec Gerharda Schrödera jako preferowanego rozmówcę po stronie europejskiej. Schröder przez lata zasiadał we władzach rosyjskich spółek energetycznych. „Ze wszystkich europejskich polityków najchętniej rozmawiałbym ze Schröderem” — powiedział Putin podczas konferencji prasowej z okazji Dnia Zwycięstwa (Deutschlandfunk). Berlin uznał tę propozycję za „pozorną ofertę” i element rosyjskiej „strategii hybrydowej” (Euronews). Szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas stwierdziła, że przyjęcie rosyjskiego wyboru oznaczałoby, iż Schröder „siedziałby po obu stronach stołu” (Spiegel, Kyiv Independent).

Odrzucenie Schrödera otworzyło właściwy spór: kto w ogóle miałby rozmawiać z Putinem w imieniu Europy. Angela Merkel sama wykluczyła swój udział, argumentując, że mediator pozbawiony realnej władzy politycznej nie będzie dla Putina wiarygodny (Open Online). Taka logika właściwie usuwa z listy emerytowanych przywódców: Draghiego, Prodiego czy Niinistö. Pole zawęża się więc do urzędujących liderów.

Najmocniej wybija się prezydent Finlandii Alexander Stubb. 11 maja powiedział „Corriere della Sera”, że „nadszedł czas, by Europa rozmawiała z Rosją”, ale zastrzegł, że dialog musi odbywać się z pozycji siły, na podstawie jasnego mandatu i za zgodą Ukrainy (Yle, Polsat News).

Sama Kallas zgłosiła gotowość do tej roli 11 maja, lecz kilka dni później źródła dyplomatyczne przekazały Politico, że wykluczyła własną kandydaturę. Jej twarda linia wobec Rosji sprawia, że realne zaangażowanie Moskwy byłoby mało prawdopodobne (1news.az). Kreml powiedział to wprost. Rzecznik Dmitrij Pieskow stwierdził, że „w interesie Kallas” leży, by nie była negocjatorką (Azernews).

Pułapka instytucjonalna

Zgodnie z art. 33 Traktatu o UE specjalnego przedstawiciela można powołać większością kwalifikowaną, czyli w głosowaniu, w którym większe państwa mają większą wagę, a pojedynczy rząd nie jest w stanie samodzielnie zablokować decyzji. Węgry i Słowacja nie mogłyby więc zawetować samej osoby. Inaczej wygląda mandat wysłannika, czyli stanowisko, które miałby przedstawić Moskwie. Tu potrzebna jest jednomyślność w Radzie UE, co daje każdemu państwu prawo zablokowania treści (BST-Europe, Euronews). Europa może więc wybrać dyplomatę, ale niekoniecznie wyposażyć go w polityczne narzędzia.

Robert Fico już pokazał, jak wygląda ten problem w praktyce. 8–9 maja poleciał do Moskwy, rozmawiał z Putinem przez dwie godziny i twierdził, że przywiózł wiadomość od Zełenskiego, choć nie działał w ramach unijnej koordynacji (Netky.sk, TA3). W odpowiedzi niemiecki kanclerz Merz odwołał planowaną wizytę w Bratysławie.

Polska buduje równoległą ścieżkę przez Bukareszteńską Dziewiątkę, czyli format wschodnich państw NATO. 13 maja grupa zadeklarowała, że każdy pokój musi być „sprawiedliwy” wobec wschodniej flanki. Prezydent Nawrocki przywołał przy tym widmo wielkich mocarstw negocjujących ponad głowami mniejszych państw (PISM).

Czego naprawdę chce Moskwa

Rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow powiedział 14 maja, że Europa „nie może być mediatorem działającym w dobrej wierze”, ponieważ jest „faktycznie bezpośrednim uczestnikiem wojny” (The Moscow Times). Rosyjskie warunki wstępne nie zmieniły się od czerwca 2024 r.: Ukraina miałaby wycofać się z czterech obwodów i zrezygnować z członkostwa w NATO jeszcze przed rozpoczęciem rozmów. Waszyngton z kolei przypisuje sobie wyłączną rolę mediatora. Sekretarz stanu Rubio powiedział 14 maja: „jesteśmy jedynym krajem na świecie, który może mediować”.

Impuls do powołania europejskiego wysłannika nie wyszedł jednak z Brukseli, lecz z Kijowa. Zełenski powiedział podczas kwietniowego szczytu na Cyprze, że Europa musi być „przy stole negocjacyjnym”, a jego minister spraw zagranicznych zaproponował konkretny pierwszy rezultat: zawieszenie broni dotyczące lotnisk, wynegocjowane przy udziale Europejczyków (Kyiv Independent, Ukrainian Pravda).

Ukraina szuka przy stole rzecznika własnych interesów, nie neutralnego pośrednika. To przesądza o paradoksie całej selekcji. Kandydat wystarczająco twardy dla Kijowa będzie nie do przyjęcia dla Moskwy. Kandydat akceptowalny dla Kremla stanie się politycznie nie do obrony dla większości Europy.

Decyzja ma przejść przez trzy etapy: nieformalne spotkanie ministrów spraw zagranicznych w formule Gymnich 27–28 maja, formalne posiedzenie Rady UE 15 czerwca oraz szczyt Rady Europejskiej 18–19 czerwca. Do tego czasu Europa będzie musiała odpowiedzieć na pytanie, którego unika od trzech lat: co właściwie chce powiedzieć jako wspólnota.