UE wstrzymuje pieniądze na autostradę w Bośni

Na niedokończonym odcinku autostrady w środkowej Bośni stoi dziś nie tylko sprzęt budowlany. Stoi także test wiarygodności unijnego finansowania poza granicami Wspólnoty. Prace na około 21-kilometrowym odcinku korytarza Vc zostały wstrzymane po tym, jak Europejski Bank Inwestycyjny, czyli kredytowe ramię UE, zawiesił finansowanie z powodu podejrzeń o nieprawidłowości w zamówieniach publicznych (24sata, 24 Chasa). Bośnia i Hercegowina nie należy do UE, ale pieniądze były europejskie. Dlatego europejskie instytucje chcą dziś ustalić, jak zostały wydane.

Autoceste FBiH, spółka autostradowa Federacji Bośni i Hercegowiny, przekazała unijnym organom antyfraudowym dokumentację przetargową i budowlaną z lat 2018-2022 (24 Chasa, 24sata). Sprawą zajmują się również bośniaccy prokuratorzy. Sam korytarz Vc to trasa północ-południe: od Budapesztu przez wschodnią Chorwację i Sarajewo do chorwackiego portu Ploče nad Adriatykiem. Dla Bałkanów Zachodnich to jeden z najważniejszych projektów transportowych.

Kto może wstrzymać pieniądze, kto bada, kto oskarża

Sprawę analizują trzy instytucje powiązane z UE, ale każda ma inne narzędzie.

Najsilniejszą dźwignię ma tu Europejski Bank Inwestycyjny. Jako kredytodawca może wstrzymać albo odmówić wypłat, jeśli zamówienia publiczne w finansowanym projekcie budzą wątpliwości (EIB). W tym przypadku właśnie ten mechanizm zadziałał: zatrzymano finansowanie, więc zatrzymała się budowa.

OLAF, unijny urząd do spraw zwalczania nadużyć finansowych, prowadzi dochodzenia administracyjne dotyczące podejrzeń oszustw przy wykorzystaniu środków UE. Może rekomendować odzyskanie pieniędzy albo przekazanie sprawy prokuraturze, ale sam nie stawia zarzutów karnych (OLAF, rozporządzenie 883/2013).

EPPO, czyli Prokuratura Europejska, jest narzędziem karnym. Została powołana przez część państw UE do ścigania przestępstw przeciwko budżetowi Unii (EPPO). Bośnia nie jest jednak państwem uczestniczącym w tym mechanizmie, więc EPPO nie ma tam takiej samej bezpośredniej władzy jak wewnątrz UE (rozporządzenie 2017/1939). Prokuratura Europejska nie wyjaśniła publicznie, jaka ścieżka prawna daje jej dostęp do tej sprawy: czy chodzi o środki z budżetu UE, powiązanie z którymś państwem uczestniczącym w łańcuchu kontraktów, czy współpracę z bośniackimi organami. To nie jest detal proceduralny. Od tego zależy, ile Bruksela może kontrolować sama, a ile pozostaje w rękach sądów Bośni i Hercegowiny.

Nie ma dotąd publicznie dostępnego raportu OLAF, pisma procesowego EPPO ani decyzji EBI z uzasadnieniem. Konkretne ustalenia w tej sprawie opierają się na doniesieniach regionalnych mediów, które powołują się na komunikaty Autoceste FBiH, a nie na ujawnione dokumenty instytucji unijnych.

Kto płaci, kto korzysta

Pierwsi przegrani są konkretni: wykonawcy, pracownicy i społeczności żyjące wzdłuż wstrzymanej trasy. Traci też Bośnia, bo Bruksela ocenia projekty w krajach kandydujących nie tylko przez pryzmat ich znaczenia gospodarczego, lecz także zdolności państwa do budowania, dokumentowania i nadzorowania inwestycji (Support4Partnership).

Bezpośredni interes ma również Chorwacja. Korytarz Vc zasila połączenie z jej adriatyckim portem Ploče, a ukończenie trasy wpływa na zasięg rynkowy tego portu (Jutarnji). Zamrożona inwestycja w Bośni oznacza więc także zamrożone połączenie gospodarcze dla Chorwacji.

Zyskać może natomiast unijny system antyfraudowy. Jeśli UE potrafi wstrzymać wypłaty poza własnymi granicami, gdy projekt budzi podejrzenia, rządom łatwiej tłumaczyć wyborcom, że pieniądze na rozszerzenie nie znikają w słabszych systemach administracyjnych. Bośni już grozi utrata szerszego finansowania europejskiego z powodu wolnych reform i niesprawnej administracji (Večernji.ba). Widoczna sprawa egzekucyjna wzmacnia argument, że kontrola przepływu pieniędzy nie kończy się na granicy UE.

Gdzie kończy się władza UE

Ta sprawa pokazuje, że unijne instytucje potrafią wymuszać dyscyplinę finansową wszędzie tam, gdzie w grę wchodzą europejskie pieniądze, także poza państwami członkowskimi. Mogą żądać dokumentów, prowadzić dochodzenia i zamrażać finansowanie przez zabezpieczenia wpisane w umowy kredytowe.

Granica pojawia się przy odpowiedzialności karnej. OLAF rekomenduje. EBI zatrzymuje pieniądze. Zakres działania EPPO w państwie spoza systemu pozostaje w tej sprawie publicznie niewyjaśniony. O tym, czy skończy się ona aktem oskarżenia, czy tylko niedokończoną autostradą, zdecyduje już bośniacki wymiar sprawiedliwości.