UE przesuwa €1.4bn dla Ukrainy

Komisja Europejska ogłosiła 5 sierpnia, że przekazała Ukrainie 1,4 mld EUR zysków z zamrożonych aktywów rosyjskiego banku centralnego (Komisja Europejska, Reuters). Przesunięciu podlegają dochody, nie same rezerwy. Właśnie ta różnica pozwala Unii uruchamiać pieniądze dla Kijowa, ale zarazem wyznacza granice całego mechanizmu.

Jak zamrożone aktywa zaczęły zarabiać

Po rosyjskiej inwazji z 2022 r. UE zamroziła aktywa banku centralnego Rosji. Nie oznaczało to jednak, że przestały działać instrumenty finansowe, w których te rezerwy były ulokowane. Kupony od obligacji i inne płatności nadal wpływały, tyle że nie mogły zostać przekazane Moskwie. Te zatrzymane przepływy gromadziły się w centralnych depozytach papierów wartościowych, czyli instytucjach przechowujących i rozliczających papiery wartościowe, i po drodze generowały odsetki.

W 2024 r. Rada UE, w której rządy państw członkowskich negocjują i przyjmują przepisy, zdecydowała o wydzieleniu tych zysków na rzecz Ukrainy, bez naruszania kapitału podstawowego (EUR-Lex, The Brussels Times). Państwa G7 przyjęły wspólne stanowisko, że same rezerwy powinny pozostać unieruchomione do czasu zakończenia rosyjskiej agresji i zapłaty za wyrządzone szkody (komunikat G7 z Apulii). Piąta transza opiera się na tej samej logice: wykorzystać dochód, nie przejmować własności.

Spłata pożyczek, nie zakupy broni

Nagłówek może sugerować finansowanie dostaw wojskowych, ale konstrukcja jest inna. Prawie cała kwota trafia do kanału obsługi zadłużenia. Według Komisji 95% środków pomoże Ukrainie spłacać pożyczki UE i G7 w ramach planu Extraordinary Revenue Acceleration wartego 45 mld EUR. Tylko 5% przejdzie przez Europejski Instrument na rzecz Pokoju, czyli pozabudżetowy mechanizm UE finansujący wsparcie wojskowe (Komisja Europejska, Euronews).

Ten podział ma znaczenie polityczne. Węgry wielokrotnie blokowały lub opóźniały wypłaty z Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju. Skierowanie niemal całej transzy przez mechanizm pożyczkowy omija więc spór z Budapesztem (Onet/Politico). Ceną jest jednak to, że pieniądze służą głównie obsłudze długu. Faktyczne środki wojskowe, osobne 3,47 mld EUR na drony, rakiety, obronę powietrzną i samoloty bojowe, Komisja uruchomiła 30 lipca w ramach innego programu (Komisja Europejska).

Belgia bierze na siebie ciężar prawny

Mechanizm działa dopóty, dopóki rosyjskie rezerwy pozostają zamrożone i przynoszą dochód. Oba warunki są obarczone ryzykiem, a jego centrum znajduje się w Belgii. To tam Euroclear przechowuje zdecydowaną większość unieruchomionych aktywów.

Moskiewski sąd nakazał Euroclear wypłatę około 200 mld EUR na rzecz rosyjskiego banku centralnego. Euroclear zapowiedział apelację. Orzeczenie nie jest wykonalne w Europie, ale daje Moskwie pretekst prawny do działań odwetowych wobec zachodnich aktywów pozostających w Rosji (Washington Post, The Brussels Times). Osobne roszczenia arbitrażowe przeciwko Belgii złożyli rosyjscy inwestorzy (21news, Le Monde).

Belgijska ekspozycja zaostrza podział polityczny w UE. Litewski minister spraw zagranicznych Kęstutis Budrys, po rosyjskim ataku na Kijów, w którym uszkodzona została ambasada Litwy, zażądał rosyjskich odszkodowań i wezwał do budowy międzynarodowych mechanizmów dokumentowania szkód (Delfi). Litewski europoseł Petras Auštrevičius uznał podejście ograniczone do zysków za polityczną porażkę (Friends of Europe). Polskie media odczytują transzę raczej jako użyteczne minimum niż pełną odpowiedź (Rzeczpospolita). W niemieckich relacjach dominuje opis rutynowego wykorzystania odsetek; Berlin publicznie nie wezwał do konfiskaty kapitału (Spiegel).

Według Komisji zamrożone rosyjskie aktywa przyniosły łącznie 8 mld EUR nadzwyczajnych zysków. Bruksela nie opublikowała jednak jednego zestawienia pokazującego, ile dokładnie wygenerowano, ile przekazano, ile zadeklarowano, a ile faktycznie wypłacono Ukrainie (Komisja Europejska). Rządy wstrzymują się z konfiskatą rezerw z trzech powodów: obawiają się pozwów opartych na immunitecie suwerennym, odwetu wobec zachodnich firm w Rosji oraz sygnału, który mógłby skłonić banki centralne spoza Zachodu do ograniczenia lokowania rezerw w infrastrukturze strefy euro. Na razie Rada Europejska, czyli forum przywódców wyznaczających kierunek polityczny UE, wybiera ścieżkę prawnie mniej ryzykowną: pobierać zyski, nie ruszać rezerw i pozwolić Belgii ponosić znaczną część ryzyka. Żaden przywódca nie firmuje dziś zmiany tej zasady.