Umowa EU–Nigeria czeka na zgodę europosłów

Unijny komisarz ds. migracji Magnus Brunner i nigeryjska minister spraw zagranicznych Bianca Odumegwu-Ojukwu podpisali we wtorek 10 listopada w Abudży pierwszą umowę o readmisji między UE a Nigerią, podała austriacka stacja ORF (ORF). Ma ona przyspieszyć deportacje Nigeryjczyków, którzy nie mają prawa pozostać w Europie. Na razie umowa nie ma mocy prawnej, jej postanowienia nie są dostępne publicznie, a deportacja nadal zależy od dokumentów podróży, które mogą wydać wyłącznie nigeryjscy urzędnicy.

Podpisany tekst poza publicznym wglądem

Umowa o readmisji zobowiązuje państwo do przyjęcia z powrotem osób, które nie mają prawa przebywać na terytorium drugiej strony, jeśli wydano już zgodny z prawem nakaz wyjazdu. Nie rozstrzyga, komu przysługuje azyl. Zasady azylowe pozostają bez zmian.

Wtorkowy podpis zamyka dopiero pierwszy z trzech etapów. Rada UE, w której zasiadają ministrowie państw członkowskich, zezwoliła na podpisanie umowy jedynie „z zastrzeżeniem jej zawarcia”. Ostateczna zgoda ma zapaść później (decyzja Rady UE w sprawie podpisania). Najpierw zgodę muszą wyrazić posłowie do Parlamentu Europejskiego, a dopiero potem ministrowie mogą udzielić ostatecznej zgody (nota Rady UE).

Bez dostępu do tekstu opinia publiczna nie może ocenić, co dokładnie posłowie i ministrowie mieliby zatwierdzić. Podpisana umowa, oznaczona numerem ST 12944/26, ma status LIMITE — etykietę Rady UE dla dokumentów z ograniczonym dostępem. Rada ma ją opublikować dopiero wraz z decyzją o ostatecznym zatwierdzeniu (parlament Austrii).

Jedyny publiczny opis projektu przedstawił Colm Brophy, irlandzki minister stanu. Poinformował Dáil, niższą izbę irlandzkiego parlamentu, że projekt wyznacza terminy wydawania dokumentów podróży i obejmuje także część bezpaństwowców oraz obywateli państw trzecich, czyli osoby, które nie są obywatelami Nigerii ani UE (debata w Dáil). To właśnie terminy mogłyby wpłynąć na wynik spraw. Brophy przedstawił jednak streszczenie projektu, a nie postanowienia podpisanej umowy.

Dlaczego negocjacje trwały dekadę

12 września 2016 r. ministrowie państw UE upoważnili Komisję Europejską do negocjacji. Jeszcze w 2024 r. sprawozdanie Rady UE z postępów wskazywało pytanie, na które wciąż czekało nigeryjskie Ministerstwo Sprawiedliwości (sprawozdanie Rady UE z 2024 r.).

Abudża chciała czegoś więcej niż umowy o powrotach. Nigeryjskie MSZ zabiegało o wsparcie reintegracji osób wracających, pomoc infrastrukturalną oraz szersze możliwości legalnego podejmowania pracy w Europie przez Nigeryjczyków (nigeryjskie MSZ). Gdy negocjatorzy parafowali tekst 23 marca 2026 r., wspólny komunikat przesunął kwestie legalnej migracji i rozmów wizowych do dalszych prac (komunikat z marca).

Każda strona ma więc coś, czego potrzebuje druga. Nigeryjska lista postulatów zależy od późniejszych decyzji europejskich, z których wiele zapada w stolicach państw członkowskich. UE nadal potrzebuje współpracy Nigerii, by deportować osoby bez ważnego paszportu.

Różnica między nakazami a zrealizowanymi powrotami

Powroty odbywają się już bez tej umowy. 26 września w Lagos wylądował samolot czarterowy monitorowany przez włoski urząd nadzorujący miejsca detencji. Na pokładzie było 58 osób, z których 46 odesłano z Włoch (włoski monitoring powrotów).

Skalę problemu pokazuje poufna ocena KE opublikowana przez Statewatch. W 2023 r. państwa UE wydały 11 120 nakazów opuszczenia terytorium dotyczących Nigeryjczyków, ale zrealizowały 1 175 powrotów. Wysłały też do Nigerii 1 873 wnioski o przyjęcie osób z powrotem, a wydano 857 awaryjnych dokumentów podróży (Statewatch). Dane te nie śledzą tych samych osób na kolejnych etapach. Pokazują dużą różnicę między nakazami a zrealizowanymi powrotami, ale nie pozwalają ustalić, gdzie zatrzymują się poszczególne sprawy.

Dotychczasowe doświadczenia nie dają podstaw, by sądzić, że sam podpis zmniejszy tę różnicę. Europejski Trybunał Obrachunkowy ustalił, że w latach 2014–2018 średni odsetek powrotów do Nigerii wynosił około 25%, a jego poziom nie odzwierciedlał w prosty sposób postępów w negocjacjach o readmisji (Europejski Trybunał Obrachunkowy).

Część doniesień wyprzedziła dostępne dowody. Holenderski dziennik De Telegraaf podał, że odrzuconych migrantów będzie się odsyłać w ciągu 30 dni (De Telegraaf). Termin 30 dni pochodzi z odrębnej umowy z Samoa, traktatu partnerskiego UE z państwami Afryki, Karaibów i Pacyfiku. Dotyczy odpowiedzi na wniosek o powrót, a nie umieszczenia kogokolwiek w samolocie (umowa z Samoa).

Umowa podpisana przez Brunnera spisuje procedurę, którą Włochy i inne państwa już stosują w poszczególnych sprawach. Jej jedyną możliwą przewagą są wspólne terminy i zasady wydawania dokumentów, których nikt spoza negocjacji nie widział. Zanim posłowie do PE zagłosują, Rada UE musi przedstawić im tekst, a przy ostatecznym zatwierdzeniu powinna go opublikować zgodnie z zapowiedzią. KE, której ocena dostarczyła danych za 2023 r., będzie mogła pokazać, czy później wzrosła liczba wniosków, wydanych dokumentów i zrealizowanych powrotów. Dopóki nie nastąpi jedno i drugie, szybsze deportacje do Nigerii pozostają oficjalną obietnicą. Sam podpis nie dowodzi, że procedura przyspieszy.