Irlandzka luka dla spółek fasadowych

Irlandia znalazła się pod lupą nowego szefa Prokuratury Europejskiej (EPPO) nie dlatego, że zapadł już wyrok w konkretnej sprawie, lecz dlatego, że jej model prawny tworzy wygodne obejście w unijnym systemie ścigania oszustw. Andres Ritter, który 1 listopada obejmie kierownictwo EPPO, powiedział irlandzkim mediom, że w Irlandii zakłada się „wiele spółek fasadowych”, mogących służyć do wyłudzeń VAT i prania pieniędzy w Europie (Irish Times, RTÉ). Powód, który wskazał, jest ustrojowy: Irlandia nie uczestniczy w EPPO, czyli unijnym organie, który może bezpośrednio prowadzić śledztwa i oskarżać w sprawach przestępstw przeciw budżetowi UE.

To nadal ostrzeżenie, nie ustalenie sądu. Ale pada z ust człowieka, którego zadaniem będzie ściganie właśnie takich schematów w 24 państwach uczestniczących, a opisany przez niego mechanizm nie jest teoretyczny.

Jak działa luka

EPPO opiera się na dwupoziomowym systemie ustanowionym przez rozporządzenie 2017/1939. W Luksemburgu działa centrala, która koordynuje strategię. W państwach uczestniczących prokuratorzy delegowani są włączeni w krajowe systemy prawne. Mogą zlecać przeszukania, zamrażać aktywa i prowadzić sprawy bezpośrednio. Gdy karuzela VAT obejmuje Włochy, Niemcy, Francję i Polskę, EPPO traktuje ją jako jedno postępowanie.

Irlandia przerywa ten łańcuch. Ponieważ pozostała poza systemem, prokuratorzy EPPO nie mogą działać na jej terytorium. Muszą składać formalne wnioski i czekać na odpowiedź. Ritter ujął różnicę bez dyplomatycznej osłony: w EPPO „nie koordynujemy, robimy to sami” (RTÉ).

Współpraca z Dublinem istnieje. Irlandia otrzymała ponad 50 wniosków EPPO między 2021 r. a końcem 2025 r. i uczestniczyła w co najmniej jednym postępowaniu dotyczącym domniemanego oszustwa VAT na 48 mln EUR, obejmującego dziewięć państw (Irish Times). W karuzelach VAT czas jest jednak częścią przestępstwa. Spółkę fasadową można zlikwidować, a pieniądze przesunąć dalej, zanim formalna odpowiedź nadejdzie. Współpraca na wniosek nie daje tej samej siły co bezpośrednia kompetencja prokuratorska.

Karuzele VAT ponad granicami

Skala spraw monitorowanych przez EPPO pokazuje, dlaczego irlandzka luka ma znaczenie. Na koniec 2025 r. Prokuratura Europejska prowadziła 3602 aktywne postępowania, w których szacowane szkody wynosiły 67,27 mld EUR. Z tej kwoty 45,01 mld EUR przypadało na oszustwa VAT i celne (EPPO). Rok wcześniej było to 2666 spraw i 24,8 mld EUR (Transparency International EU). Wzrost odzwierciedla zarówno rozbudowę sieci przestępczych, jak i większy zasięg samej prokuratury.

Schemat widać w ostatnich sprawach. We Włoszech śledztwo Metallo dotyczyło podejrzewanego mechanizmu wyłudzeń VAT na 42,8 mln EUR, opartego na imporcie luksusowych samochodów z Niemiec, fikcyjnych fakturach i spółkach rejestrowanych na podstawione osoby (EPPO). We Francji EPPO przeszukała 26 firm podejrzewanych o oszustwa VAT w regionie paryskim (Le Figaro). Łańcuchy spółek fasadowych biegną przez cały kontynent. Jeżeli Irlandia jest wygodnym miejscem do ich rejestracji, wpisuje się w ten sam wzór.

Domykanie luki, powoli

Irlandia zbliża się do decyzji o przystąpieniu. Międzyagencyjna grupa robocza zaleciła przygotowania w październiku 2023 r., a minister sprawiedliwości Jim O’Callaghan sygnalizował, że Dublin mógłby złożyć wniosek o członkostwo w przyszłym roku (Law Society Gazette). Irlandzka tradycja prawna ostrzej niż większość systemów kontynentalnych oddziela etap śledztwa od oskarżenia, więc dostosowanie prawa krajowego wymaga ustawy. Jej harmonogramu nie opublikowano. Wąskie gardło znajduje się dziś w ministerstwie sprawiedliwości, które musi przygotować projekt, uzyskać zgodę rządu i przeprowadzić ustawę przez Oireachtas, czyli irlandzki parlament.

Grupa państw pozostających poza EPPO maleje. Węgry formalnie zgłosiły zamiar przystąpienia pod koniec maja 2026 r. (Daily News Hungary). W Danii przeszkoda jest głębsza, bo wynika z szerszego konstytucyjnego wyłączenia w obszarze wymiaru sprawiedliwości. Rząd dopuścił możliwość referendum, ale decyzji nie podjęto (Berlingske). Samo wejście do EPPO nie rozwiązuje też wszystkiego: zakres realnej władzy Prokuratury Europejskiej nadal zależy od sądów krajowych. W Grecji sądy przyznały prokuratorom EPPO dwuletnie kadencje zamiast wnioskowanych pięcioletnich i odrzuciły odwołanie agencji (Euronews Greece).

Wciąż nie wiadomo, co dokładnie czyni Irlandię atrakcyjną dla sieci wyłudzających VAT: brak uczestnictwa w EPPO, łatwość zakładania spółek, infrastruktura finansowa czy połączenie tych czynników. Ritter wymusił jednak pytanie, którego Dublin nie będzie mógł długo odkładać. Odpowiedź zależy od tego, czy irlandzkie prawo potrafi nadążyć za luką w egzekwowaniu reguł jednolitego rynku.