UE kupuje przyczółek na Grenlandii

Ursula von der Leyen przyjechała w weekend na Grenlandię z pakietem szacowanym na 200 mln EUR na lata 2026-2027. Pieniądze mają trafić na łączność satelitarną, kable podmorskie, centra danych, energię odnawialną i surowce krytyczne (EU Perspectives, Le Figaro). Wizyta nastąpiła po miesiącach publicznych wypowiedzi Donalda Trumpa o wyspie. Szefowa KE mówiła o solidarności w rodzinie europejskiej (Brussels Times). Tyle że zanim tę opowieść przyjąć za dobrą monetę, trzeba rozłożyć same pieniądze na części.

Trzy koperty, jedna wciąż wirtualna

Kwota 200 mln EUR to nowe finansowanie na dwa lata. Dochodzi ono do 225 mln EUR, które Grenlandia już otrzymuje z obecnego budżetu UE przez kanał przeznaczony dla terytoriów powiązanych z państwami członkowskimi, ale pozostających poza Unią (EU-OCT Partnership).

Za tymi dwiema sumami stoi jeszcze trzecia, większa. Komisja zaproponowała 530 mln EUR dla Grenlandii w następnym wieloletnim budżecie UE na lata 2028-2034 (European Parliament Legislative Train, EUR-Lex COM(2025)599). Ta propozycja wymaga jednak jednomyślnej zgody wszystkich 27 rządów państw członkowskich. Po zsumowaniu liczby zbliżają się do miliarda euro, ale tylko pierwsza koperta oznacza nowe wydatki, druga była już zapisana, a trzecia pozostaje projektem politycznym, nie uzgodnionym zobowiązaniem budżetowym.

UE nie kupuje za te pieniądze surowców. Kupuje warunki, w których dostęp do surowców, infrastruktury i zaufania politycznego może dopiero powstać. Komisarz Jozef Síkela ujął to na Forum Arktycznym wprost: Europa chce „wzmacniać zdolność społeczności arktycznych do samodzielnego decydowania i wspierać te decyzje inwestycjami” (IEU Monitoring).

Dlaczego surowce są odległą sprawą

Grenlandia ma 25 z 34 surowców krytycznych, które UE uznaje za strategicznie ważne, w tym metale ziem rzadkich, grafit i molibden (European Sustainable Energy Week). Na papierze wygląda to imponująco. Wood Mackenzie studzi jednak oczekiwania: na wyspie nie działa żadna kopalnia metali ziem rzadkich, a warunki polarne, brak infrastruktury i ograniczenia regulacyjne oznaczają wieloletnie opóźnienia, zanim taka produkcja mogłaby ruszyć (Wood Mackenzie). Obecnie działają tam tylko dwa projekty wydobywcze: anortozytu i złota (CSIS).

Grenlandzki minister spraw zagranicznych Múte Bourup Egede mówił europosłom, że około 60% podłoża Grenlandii pozostaje niezmapowane, a 56 tys. mieszkańców terytorium żyje w osadach bez połączeń drogowych. Do Brukseli skierował prosty komunikat: europejskim inwestycjom powinny towarzyszyć europejskie firmy gotowe kupować to, co Grenlandia będzie produkować. „Jeśli nie będzie europejskich firm, są inni zainteresowani” (Demócrata).

Ograniczenia po stronie Grenlandii dobrze pokazuje złoże metali ziem rzadkich Kvanefjeld. Projekt został zablokowany przez lokalne przepisy dotyczące uranu, co przypomina, że światowy popyt nie znosi automatycznie grenlandzkiego prawa środowiskowego (Wood Mackenzie). Wiarygodność Europy w sprawie wydobycia też ma własny test. W Szwecji planowana przez LKAB kopalnia metali ziem rzadkich w pobliżu Kiruny zagraża ostatniemu korytarzowi migracji reniferów jednej ze wspólnot Saamów, co wielokrotnie krytykowała ONZ (SVT).

Przyczółek, nie dostęp

Wizycie finansowej towarzyszył sygnał wojskowy. Fińskie siły wzięły udział w Arctic Endurance 26, duńskich ćwiczeniach obrony Grenlandii z udziałem żołnierzy z Francji, Niemiec, Szwecji, Norwegii, Holandii, Islandii i Belgii (Yle). Manewry wcześniej zirytowały Waszyngton; fiński minister obrony nazwał je normalną aktywnością sojuszniczą (Iltalehti). Razem wizyta von der Leyen i ćwiczenia pokazują, że europejskie rządy próbują utrudnić traktowanie Grenlandii jako amerykańskiego argumentu przetargowego.

Grenlandia nie jest państwem członkowskim UE. Wystąpiła ze Wspólnoty Europejskiej w 1985 r. po referendum dotyczącym polityki rybołówstwa. Grenlandczycy mają jednak obywatelstwo duńskie, a więc są obywatelami UE, zaś Dania odpowiada za obronę Grenlandii w ramach Królestwa Danii (European Parliament Think Tank, Verfassungsblog).

Bruksela może finansować projekty, zmniejszać ryzyko dla inwestorów i proponować kierunki współpracy. Nie może rozporządzać grenlandzkimi zasobami. Do czasu wizyty von der Leyen nie opublikowano szczegółowego podziału zapowiadanych 200 mln EUR, harmonogramu wypłat ani zasad zamówień publicznych (European Commission Representation in Denmark). Deklaracja została podpisana. Dopóki rząd premiera Jensa-Frederika Nielsena nie zaakceptuje projektów, pozwoleń i nabywców na grenlandzkich warunkach, Bruksela kupiła miejsce przy stole, a nie dostęp do surowców wyspy.