Spór w UE o ulgi za €4 billion

W systemie ETS polityka klimatyczna rozstrzyga się często nie w wielkich celach redukcji emisji, lecz w technicznych wzorach. Tym razem pięć państw zagłosowało przeciw, a pięć kolejnych wstrzymało się od głosu, ale państwa UE i tak zatwierdziły zaktualizowane benchmarki emisyjności na lata 2026–2030. To od nich zależy, ile bezpłatnych uprawnień do emisji otrzyma europejski przemysł w najbliższych pięciu latach. Według BSS/AFP zmiana daje sektorom energochłonnym ulgę wartą około 4 mld EUR (BSS/AFP). Dla hut stali, zakładów ceramicznych i cementowni to forma przemysłowego podtrzymania życia w Europie, zanim nowa opłata graniczna zacznie realnie chronić je przed tańszą, bardziej emisyjną konkurencją spoza UE.

Jak działa wzór

Unijny system handlu emisjami, czyli ETS, jest rynkiem CO₂. Ustala pułap emisji dla przemysłu ciężkiego i energetyki, a firmy muszą umarzać uprawnienia — EU Allowances — za każdą tonę wyemitowanego CO₂. Część uprawnień trafia na aukcje, część jest rozdawana bezpłatnie branżom narażonym na tzw. ucieczkę emisji, czyli przenoszenie produkcji do państw z łagodniejszymi regułami klimatycznymi (Komisja Europejska).

Benchmark to wzór, który określa, ile darmowych uprawnień dostaje dana instalacja. Ustala się go osobno dla produktów, na podstawie emisji 10% najczystszych zakładów wytwarzających jedną jednostkę danego towaru (Komisja Europejska). Jeśli fabryka mieści się poniżej benchmarku, bezpłatna alokacja pokrywa większość kosztów ETS. Jeśli emituje więcej, brakujące uprawnienia musi dokupić na rynku.

Aktualizacja na lata 2026–2030 ponownie kalibruje te produktowe wskaźniki. Po zmianach bezpłatna alokacja ma przeciętnie obejmować około 75% emisji przemysłu, a w 14 benchmarkach produktowych wzór uwzględni także pośrednie emisje związane z energią elektryczną. To obniża koszty zakładów, które przechodzą na procesy elektryczne (UmweltDialog). Następnym krokiem jest formalne przyjęcie decyzji przez Komisję Europejską (Bloomberg).

Kto był przeciw i dlaczego

Według polskich i międzynarodowych mediów przeciw miały głosować Polska, Włochy, Litwa, Łotwa i Malta (RMF24, Bloomberg). Oficjalnej listy głosowania nie opublikowano, więc ten skład opiera się wyłącznie na relacjach medialnych.

Najbardziej konkretny jest sprzeciw Włoch. Tamtejsza branża ceramiczna — 242 firmy, 25 550 pracowników i 7,5 mld EUR obrotów — szacuje, że bezpośrednie koszty ETS wzrosną po nowych benchmarkach z 70 mln do 120 mln EUR rocznie (Il Resto del Carlino). Premier Giorgia Meloni zaatakowała unijnych „biurokratów”, twierdząc, że zaostrzyli reguły, które Rada miała złagodzić (Il Fatto Quotidiano). Portugalia nie głosowała przeciw, ale w piśmie do Brukseli ostrzegła, że zmiany benchmarków mogą uderzyć w ceramikę, szkło i cement, zanim pojawią się ekonomicznie dostępne alternatywy technologiczne (Jornal Económico).

Argument zwolenników prowadzi przez Holandię i Komisję: wiarygodna cena emisji, połączona z ochroną graniczną w ramach CBAM, czyli mechanizmu dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO₂ w imporcie, nagradza efektywniejszych producentów w Europie i obciąża bardziej emisyjny import (NEa, Dyrekcja Generalna TAXUD Komisji Europejskiej). Każde uprawnienie rozdane za darmo nie trafia jednak na aukcję, a więc nie zasila publicznych funduszy dekarbonizacyjnych. Organizacje klimatyczne ostrzegają, że zbyt hojna bezpłatna alokacja może sprowadzić faktyczne koszty emisji niemal do zera, osłabiając bodziec inwestycyjny, dla którego ETS został stworzony (Sandbag).

Luka czasowa w CBAM

Moment decyzji jest istotny, bo równolegle rusza CBAM. Od 2026 r. importerzy cementu, stali, aluminium, nawozów i innych objętych nim towarów zaczną płacić za emisje zawarte w produktach, przy czym należna część opłaty wzrośnie z 2,5% w 2026 r. do 100% w 2034 r. (fińska administracja celna). Bezpłatne uprawnienia dla producentów w UE mają być wygaszane według tego samego harmonogramu. W teorii jedno narzędzie zastępuje drugie: fabryki tracą darmowe uprawnienia, ale zyskują ochronę przed bardziej emisyjnymi konkurentami.

W praktyce oba systemy nie nakładają się idealnie. Bezpłatna alokacja w ETS jest liczona na poziomie instalacji i benchmarków produktowych, natomiast korekty CBAM stosuje się na poziomie towarów według kodów celnych (fińska administracja celna). Fabryka, produkt i kategoria importowa nie zawsze znaczą to samo. Przemysł podnosi też, że CBAM nie został jeszcze sprawdzony w działaniu na tyle, by gwarantować realną ochronę. Zielona stal może na przykład wymagać cen energii elektrycznej w okolicach 50 EUR/MWh, aby inwestycje w Europie pozostały opłacalne, a wielu producentów wciąż nie jest w stanie osiągnąć takiego progu (Eurometal).

Nie ma publicznej tabeli pokazującej zmiany dla poszczególnych benchmarków, podział dodatkowej bezpłatnej alokacji między państwa członkowskie ani efekt netto po uwzględnieniu CBAM i krajowych systemów rekompensat. Lipcowy przegląd ETS przygotowywany przez Komisję ma zbadać powiązanie przyszłych darmowych uprawnień z obowiązkami inwestycyjnymi w dekarbonizację (S&P Global). Od tego zależy, czy 4 mld EUR staną się pomostem do czystszej produkcji, czy subsydium bez warunków. Dopóki danych nie opublikowano, poza Brukselą nikt nie jest w stanie tego policzyć.