Europa bez giełdowych firm kwantowych

Wśród 11 notowanych na giełdzie firm zajmujących się komputerami kwantowymi nie ma ani jednej spółki europejskiej. Ta liczba, przywołana w opublikowanym w tym tygodniu raporcie francuskiej Izby Obrachunkowej, dobrze opisuje problem, który Europa zna z innych technologii: mocne laboratoria, słabsze przejście do przemysłu i rosnący dystans wobec USA oraz Chin. Francuski Cour des comptes uznał technologie kwantowe za „poważną kwestię suwerenności” i ostrzegł, że Francja pozostaje w „kruchej pozycji” (Le Figaro). Nie chodzi o słabość francuskiej nauki. Audytorzy wskazali na brak tych elementów, które rzadko trafiają do wielkich strategii, ale decydują o tym, czy technologia staje się przemysłem: państwa jako pierwszego klienta dla startupów, fabryk zdolnych produkować komponenty w skali oraz kapitału wzrostowego pozwalającego przetrwać lata między prototypem a produktem.

Trzy wyścigi, jeden najpilniejszy

Technologie kwantowe to w praktyce trzy różne stawki. Komputery kwantowe wykorzystują zachowanie cząstek subatomowych do rozwiązywania wybranych problemów, z którymi klasyczne maszyny sobie nie radzą. Na razie są bliżej prototypów zajmujących całe pomieszczenia niż praktycznych urządzeń: badacze wciąż próbują utrzymać nietrwałe stany kwantowe wystarczająco długo, by wykonać użyteczne obliczenia. Czujniki kwantowe działają jak wyjątkowo precyzyjne „ucho wewnętrzne” maszyny, pozwalając śledzić ruch wtedy, gdy sygnał GPS jest zakłócany. To ma znaczenie dla nawigacji wojskowej i transportu morskiego (GMV). Komunikacja kwantowa przypomina kopertę, na której widać próbę otwarcia: przechwycenie sygnału zaszyfrowanego kwantowo zaburza go, dzięki czemu podsłuch staje się wykrywalny.

Wszystkie trzy obszary są ważne, ale najbliższy termin ma wyścig programowy. Dzisiejsze szyfrowanie można porównać do zamka, który obecnie działa poprawnie. Komputer kwantowy mógłby w przyszłości stać się kluczem głównym. Przeciwnicy już to rozumieją: mogą dziś zbierać zaszyfrowane dane, by próbować je odczytać później, gdy powstaną mocniejsze maszyny.

Dlatego NIST, amerykański instytut standaryzacyjny, opublikował w 2024 r. pierwsze trzy standardy szyfrowania postkwantowego (NIST). Banki, dostawcy chmury i operatorzy telekomunikacyjni już przechodzą na nowe metody kryptograficzne, które działają na dzisiejszych telefonach i serwerach. Ten wyścig dotyczy obrony przed komputerami kwantowymi, a nie samej budowy takich maszyn.

Mocne punkty, brak suwerennego łańcucha

Skala zapowiedzianych inwestycji publicznych pokazuje różnicę potencjałów. Chiny zadeklarowały ok. 15,3 mld USD, Stany Zjednoczone 3,8 mld USD (CSIS). Emmanuel Macron dołożył 1 mld EUR finansowania publicznego na lata 2026–2030, podnosząc francuską pulę dekadową powyżej 3 mld EUR (Journal du Progressiste). Holandia zainwestowała 615 mln EUR z Narodowego Funduszu Wzrostu w Quantum Delta NL (Nationaal Groeifonds). Niemcy rozwijają inicjatywę komputerów kwantowych DLR w 80 projektach zastosowań (DLR QCI).

Europa ma więc elementy układanki. W Holandii działa QuTech, ośrodek badawczy TU Delft i TNO (QuTech), oraz ASML, jedyny dostawca systemów litografii w skrajnym ultrafiolecie, które pozwalają drukować najmniejsze struktury w najnowocześniejszych układach scalonych (ASML). Belgijski imec pracuje nad budową procesorów kwantowych z użyciem istniejących metod produkcji półprzewodników (imec). Francja i Niemcy uzgodniły na niedawnym spotkaniu ministerialnym pogłębienie współpracy w technologiach kwantowych, sztucznej inteligencji, przestrzeni kosmicznej i fuzji jądrowej (deutschland.de).

Powstają też właściwe połączenia między laboratorium a przemysłem. Q-PLANET, kierowany przez francuską firmę Pasqal, jest wspólną linią pilotażową, na której projekty chipów kwantowych z laboratoriów mają uczyć się powtarzalnej produkcji. W przedsięwzięciu uczestniczy 28 partnerów z 11 państw członkowskich (Servola). Deutsche Telekom koordynuje PETRUS2, paneuropejski projekt budowy sieci komunikacyjnych odpornych na zagrożenia kwantowe (Telekom).

Czy te działania przyjdą na czas, zależy od decyzji, które Francja, Niemcy, KE i krajowi zamawiający w sektorze obronnym podejmą w najbliższych dwóch, trzech latach. Komputery kwantowe zdolne zmienić procesy biznesowe na dużą skalę pozostają technicznie niepewne i oddalone o lata. Zapowiedziane finansowanie nie oznacza jeszcze wdrożenia. Pewne jest natomiast to, że europejskie systemy bezpiecznej komunikacji, finanse i sieci obronne będą potrzebowały szyfrowania odpornego na komputery kwantowe jeszcze w tej dekadzie. Państwa kontrolujące sprzęt, komponenty i standardy zyskają strukturalną przewagę nad tymi, które będą tylko klientami. Francuscy audytorzy nazwali problem. O wyniku zdecydują wspólne linie pilotażowe, produkcja układów i kontrakty publiczne, nie same laboratoria.