Fenech przed ławą przysięgłych

Prawie dziewięć lat po zamachu bombowym, w którym zginęła maltańska dziennikarka śledcza Daphne Caruana Galizia, przed ławą przysięgłych stanął człowiek oskarżony o zlecenie jej zabójstwa. Biznesmen Yorgen Fenech wszedł w lipcu 2026 r. do maltańskiej sali sądowej, by odpowiedzieć na zarzuty zamówienia i sfinansowania morderstwa. Nie przyznaje się do winy (The Guardian, NBC News).

Przez lata instytucje europejskie naciskały na Maltę, by rozliczyła własne zaniedbania. Mogły wymuszać dochodzenia, nagłaśniać polityczną odpowiedzialność i podnosić koszt bezczynności. Nie mogły jednak posadzić Fenecha przed ławą przysięgłych. Samo opóźnienie stało się częścią aktu oskarżenia wobec maltańskiego państwa: trzech bezpośrednich wykonawców przyznało się do winy albo zostało skazanych, apelacje dobiegły końca, a porządek proceduralny sprawił, że proces domniemanego zleceniodawcy czekał na zamknięcie spraw egzekutorów (Newsbook).

Co słyszy ława przysięgłych

Caruana Galizia zginęła 16 października 2017 r. od bomby umieszczonej pod jej samochodem i zdetonowanej zdalnie (ABC). Przez lata opisywała korupcję oraz sieci powiązań między biznesem a polityką wokół maltańskiego rządu, w tym dubajską spółkę fasadową 17 Black i konsorcjum energetyczne Electrogas. Oba wątki łączyły interesy gospodarcze Fenecha z najwyższymi kręgami politycznymi (24sata/Express, Reuters). Fenech, spadkobierca znanej rodziny działającej w hotelarstwie i nieruchomościach, jest ostatnim z siedmiorga oskarżonych, którzy trafili przed sąd.

Oś sprawy prokuratury prowadzi przez Melvina Theumę, taksówkarza, który według śledczych pełnił rolę pośrednika. Otrzymał on prezydenckie ułaskawienie w zamian za zeznania. Prokuratorzy twierdzą, że Fenech zlecił zabójstwo właśnie przez Theumę. Sprawa nie opiera się jednak wyłącznie na słowie jednego uczestnika układu. Ława przysięgłych słucha tajnych nagrań, analizuje wiadomości z Signala, dane telefoniczne i relacje świadków (talk.mt, CDE News).

Obrona Fenecha wskazuje na Keitha Schembriego, byłego szefa kancelarii premiera Josepha Muscata, oraz byłego ministra Chrisa Cardonę jako osoby, które miałyby własne motywy. To istotny trop, bo Schembri znajdował się w samym centrum rządu Muscata, czyli środowiska, które Caruana Galizia konsekwentnie prześwietlała. Główny śledczy Keith Arnaud powiedział jednak przed sądem, że policja sprawdzała te nazwiska, lecz materiał dowodowy nie prowadził w pierwszej kolejności do Schembriego ani Cardony (amphora.media, The Shift).

Co Europa mogła, a czego nie mogła zrobić

Od 2017 r. presja europejska była stała. Parlament Europejski, czyli bezpośrednio wybierana izba UE, przyjmował rezolucje wiążące zabójstwo z korupcją i niewydolnością państwa w ochronie dziennikarzy (European Parliament). Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy, skupiające parlamentarzystów krajowych i monitorujące standardy praw człowieka, domagało się niezależnego publicznego dochodzenia (PACE). Komisja Europejska śledziła, czy Malta zmienia prawo i instytucje; jej oceny wskazywały na postęp powolny i niepełny (European Commission).

Gdy maltańskie publiczne dochodzenie w końcu przedstawiło wnioski, uznało, że państwo stworzyło wokół zabójstwa „kulturę bezkarności” (Reuters). Po zatrzymaniu Fenecha protesty wymusiły dymisję premiera Muscata (ABC). Żadna z tych instytucji nie może jednak oskarżyć podejrzanego ani pouczyć maltańskiej ławy przysięgłych, jaki wydać werdykt. Europa może nazwać zaniedbania, ustalić punkty odniesienia i zwiększyć polityczny koszt zwłoki. Wyrok zapadnie w sądzie.

Dlaczego sprawy przeciw zleceniodawcom się sypią

Malta nie jest w tym odosobniona. Słowacja od lat próbuje dowieść, że biznesmen Marian Kočner zlecił w 2018 r. zabójstwo dziennikarza śledczego Jána Kuciaka. Wykonawcy zostali skazani, lecz postępowanie przeciw Kočnerowi przechodziło przez kolejne wyroki, apelacje i interwencje Sądu Najwyższego. Słowackie media pokazywały przy tym, jak kruche stają się takie procesy, gdy ich ciężar spoczywa na świadkach z wewnątrz układu, których wiarygodność obrona może konsekwentnie podważać (STVR, Týždeň).

Mechanizm w obu państwach jest podobny. Państwo potrafi skazać ludzi, którzy podłożyli bombę albo pociągnęli za spust. Znacznie trudniej udowodnić, kto wydał rozkaz. Domniemany zleceniodawca stoi zwykle za pośrednikami, gotówką, szyfrowaną komunikacją i możliwością zaprzeczenia. Właśnie w tej luce najczęściej załamuje się odpowiedzialność.

Proces Fenecha nie odpowie na wszystkie polityczne pytania, które otworzyło zabójstwo Caruany Galizii. Nie rozstrzygnie też, czy maltańskie reformy poszły wystarczająco daleko. Przenosi jednak maltański wymiar sprawiedliwości tam, gdzie europejscy monitorujący nigdy nie mogli go ustawić: do środka materiału dowodowego. Teraz ława przysięgłych ma sprawdzić, czy z nagrań, danych telefonicznych i zeznań ułaskawionego pośrednika da się odtworzyć łańcuch prowadzący do osoby, którą prokuratura wskazuje jako stojącą na szczycie.