Finnish Defense Forces zamykają Helsinki Airport po rosyjskim zakłóceniu lotu ukraińskich dronów

Granica między wojną elektroniczną nad Ukrainą a bezpieczeństwem cywilnym w państwach NATO okazała się cieńsza, niż zakładały procedury. 15 maja o godz. 4 rano lotnisko w Helsinkach wstrzymało pracę. Fińskie F/A-18 Hornet poderwano nad regionem Uusimaa, alerty trafiły na 1,8 mln telefonów, a mieszkańcom zalecono pozostanie w domach. Kilka godzin wcześniej Ukraina ostrzegła kanałami niejawnymi NATO, że jej drony bojowe, wysłane przeciw celom rosyjskim, mogą zostać skierowane w fińską przestrzeń powietrzną przez rosyjskie środki walki elektronicznej.

Po trzech godzinach lotnisko wznowiło pracę. Fińskie siły zbrojne nie potwierdziły naruszenia przestrzeni powietrznej. Sam alarm okazał się fałszywy. Słabość instytucjonalna, którą odsłonił, była jednak realna.

Cztery państwa, cztery improwizacje

W tym samym tygodniu Łotwa uruchomiła regionalne ostrzeżenia po tym, jak 7 maja trzy ukraińskie drony wleciały w jej przestrzeń powietrzną, a dwa rozbiły się w pobliżu Rzeżycy. Jeden uderzył w puste zbiorniki na ropę. Estonia wysłała lokalne alerty wyłącznie do powiatów Võru i Ida-Viru, po czym po kilku godzinach je odwołała. Polska podniosła gotowość lotnictwa i naziemnej obrony powietrznej, ale nie poinformowała o tym opinii publicznej.

Każda z tych decyzji da się obronić. Razem pokazują lukę, której NATO nie domknęło: Sojusz nie ma wspólnej procedury postępowania z dronem sojusznika, który zboczył z kursu i znalazł się nad terytorium innego państwa NATO. Doktryna celowania porządkuje obiekty w dwóch kategoriach: wrogie albo własne. Ukraiński dron przekierowany przez rosyjskie zagłuszanie nie mieści się w żadnej z nich. A ponieważ natowskie zasady użycia siły nie obejmują automatycznie narodowych sił zbrojnych działających na własnym terytorium, każde państwo reaguje osobno.

System ostrzegania, który nie był gotowy

Fińska aplikacja 112 Suomi, z której korzysta około 2 mln osób, zawiodła w najważniejszym momencie. Pierwszy komunikat o zagrożeniu dotarł do użytkowników. Informacja o odwołaniu alarmu do wielu z nich nie dotarła przez jedną lub dwie godziny, bo aplikacja wymaga połączenia z internetem, aby się zaktualizować. Cell broadcast, czyli system wysyłający ostrzeżenia bezpośrednio przez stacje bazowe telefonii komórkowej, bez potrzeby instalowania aplikacji, miał działać we wszystkich państwach UE do czerwca 2022 r. na mocy Europejskiego kodeksu łączności elektronicznej. Finlandia jest opóźniona o sześć lat. System ma być gotowy dopiero pod koniec 2027 r..

Niemcy, które wdrożyły cell broadcast po katastrofalnej powodzi w dolinie Ahr w 2021 r., dziś docierają do 97% ludności przynajmniej jednym kanałem ostrzegania. Łotwa użyła cell broadcast 7 maja, ale mieszkańcy Rzeżycy dostali ostrzeżenia 70 minut po tym, jak dron już spadł. UE może wyznaczać terminy. Nie potrafi jednak zmusić państw, by ich dotrzymały.

Polityczne skutki zależą od geografii

Na Łotwie premier Evika Siliņa podała się do dymisji 14 maja po tym, jak bez konsultacji z koalicyjną partią odwołała ministra obrony, doprowadzając do rozpadu rządu. Incydenty z dronami uruchomiły konflikt, ale jego głębszą przyczyną było pęknięcie dyscypliny koalicyjnej, które kryzys tylko wydobył na powierzchnię (la.lv, Le Monde). W Estonii minister obrony Hanno Pevkur publicznie zażądał, by Ukraina instalowała w dronach „kill switche”, czyli automatyczne mechanizmy samozniszczenia, które likwidują maszynę po zejściu z zaprogramowanej trasy. Finlandia sformułowała przekaz jeszcze ostrzej: minister obrony Antti Häkkänen powiedział Kijowowi, że wykorzystywanie fińskiej przestrzeni powietrznej jest „surowo zabronione. Absolutnie zabronione”.

Ukraiński minister spraw zagranicznych Andrij Sybiha przypisał wszystkie odchylenia kursu celowym działaniom rosyjskiej wojny elektronicznej i zaproponował wysłanie ekspertów ds. bezpieczeństwa do stolic państw bałtyckich.

Wyścig o domknięcie luki

Na poziomie sprzętu reakcja jest szybka. Rheinmetall i Deutsche Telekom ogłosiły wspólny projekt cywilnej osłony przed dronami cztery dni przed alarmem w Helsinkach; zakłada on wykorzystanie masztów telefonii komórkowej jako pasywnych czujników radarowych. NATO rozpoczęło testy systemów antydronowych w Rumunii w ramach operacji Eastern Sentry. Bukareszteńska Dziewiątka, skupiająca dziewięć państw wschodniej flanki NATO, wezwała na majowym szczycie do konsolidacji obrony powietrznej.

Wszystkie te działania dotyczą wykrywania i przechwytywania. Nie rozwiązują jednak problemu doktryny: kto decyduje, czym jest dron sojusznika po przekroczeniu granicy, i co dzieje się dalej? Powstająca natowska European Drone Defence Initiative ma osiągnąć pełną gotowość operacyjną w latach 2027-2028, ale skupia się na dronach wrogich, a nie na niejednoznacznej trzeciej kategorii, z którą cztery państwa już musiały się zmierzyć w tym miesiącu. Najbliższy test może przyjść szybciej, niż doktryna zdąży nadrobić zaległości.