Cypr wiąże handel Turcji z rozmowami

Komisja Europejska 13 lipca mianowała Raffaele Fitto, włoskiego wiceprzewodniczącego wykonawczego KE, specjalnym przedstawicielem ds. Cypru, otwierając drugi kanał dyplomatyczny obok trwającej od dekad mediacji ONZ (Komisja Europejska). Dla Nikozji sens tej decyzji jest prosty: wykorzystać relacje UE z Turcją jako dźwignię do wznowienia rozmów o zjednoczeniu podzielonej wyspy. Ankara zapewne będzie odpowiadać równie przewidywalnie: skoro Republika Cypryjska jest członkiem UE, to Unia nie stoi z boku sporu, lecz jest w nim politycznie związana z jedną ze stron.

Co robi ONZ, co wnosi UE

Formalny proces pokojowy nadal pozostaje w rękach sekretarza generalnego ONZ Antónia Guterresa, który przez swoją osobistą wysłanniczkę Maríę Ángelę Holguín Cuéllar próbuje zwoływać rozmowy i sprawdzać, czy między obiema stronami istnieje jeszcze wspólny grunt (sekretarz generalny ONZ). Komisja podkreśla, że Fitto ma działać w tych ramach, a nie je zastępować.

UE ma jednak instrumenty, których ONZ nie posiada. Zjednoczony Cypr musiałby przyjąć cały dorobek prawa unijnego. Każde porozumienie wymagałoby kanałów finansowania z budżetu UE oraz instytucji zaprojektowanych zgodnie z unijnymi regułami. Szersze relacje polityczne z Turcją, od modernizacji handlu przez liberalizację wizową po sprawy, które Ankara naprawdę chce przesunąć w Brukseli, przechodzą zaś przez stolice państw UE (Rada UE). Zadaniem Fitto nie jest więc mediacja. Ma sprawić, by ewentualna umowa, jeśli proces ONZ ją wyprodukuje, dała się wpisać w struktury Unii.

Strategia wiązania spraw

Prezydent Cypru Nikos Christodoulides powiedział wprost, na czym polega kalkulacja Nikozji: postęp w relacjach UE-Turcja powinien zależeć od postępu w sprawie Cypru (Cyprus Mail). Każde europejskie otwarcie wobec Ankary, w handlu, migracji czy bezpieczeństwie, miałoby przechodzić test cypryjski. Grecja popiera tę samą logikę, traktując wschodnią część Morza Śródziemnego jako element jednego pakietu z polityką wobec Turcji (Kathimerini).

Rada Europejska, czyli forum szefów państw i rządów wyznaczające kierunek polityki UE, w kwietniu 2024 r. przyjęła podobną formułę: ponowne zbliżenie z Turcją ma być „stopniowe, proporcjonalne i odwracalne” (konkluzje Rady Europejskiej). Dla Nikozji to proceduralny punkt zaczepienia. Jeśli Turcja blokuje rozmowy cypryjskie, inne otwarcia w relacjach UE-Turcja również mogą zostać spowolnione.

Tureckie MSZ uznało nominację Fitto za wewnętrzną sprawę UE i odrzuciło Unię jako wiarygodnego uczestnika sporu (tureckie MSZ). Ten argument ma znaczenie ustrojowe: Republika Cypryjska zasiada przy unijnym stole, społeczność Turków cypryjskich nie ma w UE własnego miejsca. W interpretacji Ankary Fitto reprezentuje blok, do którego należy jedna strona konfliktu.

Christodoulides nadal mówi przy tym o wznowieniu negocjacji „od miejsca, w którym zostały zawieszone” w 2017 r. To oznacza, że nie istnieje dziś nowa, wspólnie zaakceptowana podstawa rozmów (Kibris Postasi, Cyprus Mail).

Niewygodny dylemat Niemiec

Najostrzej ten problem widać w Berlinie. Niemcy mają mocne powody, by utrzymywać robocze relacje z Ankarą: Turcja jest sojusznikiem w NATO i partnerem w polityce migracyjnej. Twarde uzależnienie relacji z Turcją od Cypru grozi zablokowaniem współpracy tam, gdzie UE potrzebuje udziału Ankary.

Zepchnięcie państwa członkowskiego na bok w imię pragmatycznego układu z Turcją podważałoby jednak zasadę solidarności, na którą Berlin powołuje się w innych europejskich sporach (Euractiv). To samo równanie muszą rozwiązać pozostałe stolice. Jeśli Cypr stanie się twardym warunkiem każdego otwarcia wobec Turcji, Ankara może się wycofać. Jeśli warunek zostanie rozmiękczony, Bruksela straci wiarygodność wobec Nikozji (Euronews, Eurotopics).

Włochy przyjęły nominację Fitto jako potwierdzenie śródziemnomorskiej roli Rzymu (ANSA). Sam mandat jest jednak ograniczony. Fitto może pomóc przełożyć ewentualne porozumienie na język prawa UE i unijnych reguł finansowania. Nie może wymusić ustępstw ani skłonić Ankary, by uznała Unię za bezstronnego pośrednika.

Nominacja daje Nikozji większą dźwignię w UE, ale nie tworzy nowego mediatora. Dopóki Turcja nie uzna, że poprawa relacji z Unią jest warta zaakceptowania widoczniejszej obecności Brukseli w sporze, drugi europejski kanał może raczej usztywnić stanowiska, niż je odblokować.