E5 chce sterować obroną Europy

24 czerwca 2026 r. przywódcy Francji, Niemiec, Włoch, Polski i Wielkiej Brytanii spotkali się w Berlinie, by uzgodnić stanowisko przed szczytem NATO w Ankarze zaplanowanym na 7-8 lipca. Sekretarz generalny NATO Mark Rutte połączył się z nimi z Waszyngtonu, gdzie chwilę wcześniej rozmawiał z Donaldem Trumpem (Bundesregierung, Euronews). E5, dotąd nieformalny format ministrów obrony bez umocowania ani w UE, ani w NATO, po raz pierwszy stał się formatem przywódców. Berlin był więc nie tylko konsultacją przed szczytem Sojuszu, lecz także próbą pięciu stolic przejęcia steru w europejskiej debacie o bezpieczeństwie. Zarazem pokazał, że „silniejsza Europa” dla każdej z nich znaczy coś innego.

Pięć flag, trzy wizje

Wspólne oświadczenie objęło wydatki obronne, współpracę przemysłową i wsparcie dla Ukrainy (Elysée, UK Government). Język był uzgodniony. Polityka pod spodem już nie.

Kanclerz Friedrich Merz zwołał spotkanie, by przed Ankarą zbudować wspólną linię. Chciał też rozszerzyć dawny nawyk E3, w którym Paryż, Berlin i Londyn zarządzały europejskim bezpieczeństwem we własnym gronie, o Rzym i Warszawę. Obie stolice wcześniej sprzeciwiały się wykluczaniu ich z takich rozmów (Le Figaro, Deutschlandfunk).

Najostrzejsze różnice mieszczą się właśnie wewnątrz tego konsensusu. Niemcy chcą, by Europa robiła więcej w NATO, nie obok NATO: więcej pieniędzy i więcej zdolności ma trafiać do istniejących struktur Sojuszu. Francja publicznie akceptuje tę ramę, ale widzi w E5 narzędzie europejskiej kontroli nad przemysłem obronnym oraz nad tym, kto może działać militarnie i pod czyim dowództwem. Polska chce trwale związać Stany Zjednoczone z odstraszaniem na wschodniej flance i zabiega o stałą bazę amerykańską na swoim terytorium (DW). Cel Włoch, jak ujęła to premier Giorgia Meloni, jest prostszy: być przy stole, przy którym zapadają decyzje (Il Fatto Quotidiano).

E5 może koordynować stanowiska, wysyłać sygnały polityczne i wywierać presję. Planowanie wojskowe nadal przechodzi jednak przez NATO, kluczowe zdolności, takie jak obrona powietrzna i rozpoznanie, wciąż w dużej mierze kontrolują USA, a wykonanie przemysłowe zależy od firm zbrojeniowych. Ten łańcuch decyzyjny ma znaczenie, bo najambitniejszy test francusko-niemieckiej współpracy załamał się kilka tygodni przed spotkaniem w Berlinie.

Ostrzeżenie z FCAS

FCAS/SCAF, system myśliwca nowej generacji łączący samolot załogowy z bezzałogowcami, rozpadł się, ponieważ Dassault i Airbus nie uzgodniły podziału kontroli nad projektem, własnością intelektualną i eksportem (The Guardian, ICDS). To najmocniejszy kontrargument wobec języka współpracy E5. Berlin i Paryż potrafią uzgodnić komunikat ze szczytu. Nie potrafiły uzgodnić, kto zbuduje samolot.

UE uruchomiła pieniądze, które mają pchnąć państwa do wspólnych zakupów. Instrument SAFE, czyli Security Action for Europe, przewiduje do 150 mld EUR pożyczek obronnych i zawiera wymogi dotyczące europejskiego pochodzenia komponentów (European Commission). Same pieniądze nie rozwiązują jednak problemu FCAS. Wspólna produkcja wymaga, by rządy i firmy ustaliły, kto nad czym sprawuje kontrolę. Według doniesień o środki z SAFE wystąpiło 19 państw, ale gotowe były tylko trzy uzgodnienia operacyjne (Euperspectives).

Co naprawdę zrobią USA

Trasa Ruttego z Waszyngtonu do Berlina była świadomym sygnałem. Sekretarz generalny NATO przekazał sojusznikom, że europejscy członkowie NATO i Kanada wydały w 2025 r. o ponad 90 mld USD więcej niż rok wcześniej (Atlantic Council). Potwierdził też, że USA obniżyły część zadeklarowanego wkładu sił do planowania NATO, a Europejczycy już wypełniają część tej luki (NATO).

Rutte pośredniczy w praktycznym układzie: Europa płaci więcej i robi więcej, by utrzymać zaangażowanie Ameryki. Nie ma jednak publicznych dowodów na wiążącą gwarancję USA dotyczącą konkretnych wojsk, zdolności wspierających czy wsparcia operacyjnego w zamian (Politico). Artykuł 5, czyli klauzula wzajemnej obrony NATO, pozostaje prawnie nienaruszony. Ryzyko polega nie na tym, że Waszyngton wypowie traktat, lecz na tym, że będzie go wykonywał wolno, wąsko albo na własnych warunkach: odkładając decyzje o bazach, wstrzymując uruchamianie zapasów lub uzależniając rozmieszczenie Patriotów od dodatkowych warunków.

Nieobecność Hiszpanii pokazuje nową hierarchię. Madryt jest czwartą gospodarką UE, ale E5 premiuje wagę wojskową i bliskość zagrożenia na wschodniej flance, nie miejsce w unijnej tabeli instytucjonalnej (Antena 3, Euronews Spain). Ta zasada będzie decydowała o tym, które państwa wpłyną na planowanie NATO i czyja percepcja zagrożeń stanie się dominująca.

Szczyt w Ankarze pokaże za dwa tygodnie, czy koordynacja E5 przełoży się na zobowiązania całego Sojuszu. Trudniejsze pytanie brzmi, czy pięć stolic zbuduje europejski filar NATO, w którym Europejczycy biorą na siebie większy ciężar wojskowy, skoro nadal nie potrafią uzgodnić, kto zaprojektuje jego broń.