Rwanda wraca do gry o deportacje

Ministrowie ds. migracji z Niemiec, Austrii, Danii, Grecji i Holandii spotkają się 4 września w Kopenhadze, by sprawdzić pomysł, którego dotąd nie zdołał skutecznie wdrożyć żaden europejski rząd: ośrodek poza Europą dla osób, które przegrały postępowanie azylowe i czekają na deportację. Grupa nazywa się die Umsetzer, czyli „wdrażający”. Najpoważniej rozważanym państwem partnerskim jest Rwanda (Spiegel, UIM).

Rozmowy są realne, ale umowy nie ma

Od lipca koalicja działa szybko. Austriacki minister spraw wewnętrznych Gerhard Karner potwierdził istnienie pięciopaństwowej grupy roboczej i zapowiedział, że partner ma zostać wskazany do końca roku (OTS/BMI). Urzędnicy z Niemiec i Austrii przyznają, że rozmowy trwają, ale nie podają nazwy państwa partnerskiego, powołując się na klauzulę poufności (n-tv). Tę ciszę przerwał Kigali: rzeczniczka rządu Rwandy Yolande Makolo powiedziała na początku sierpnia, że rozmowy są prowadzone, ale decyzje jeszcze nie zapadły (ECRE).

Na razie nie ujawniono żadnego memorandum, mechanizmu finansowania ani podpisu państwa przyjmującego (Jux.news). Przy stole nie siedzi też Komisja Europejska.

To nie jest brytyjski model

Różnica wobec nieudanego brytyjskiego planu rwandyjskiego jest zasadnicza. Londyn chciał wysyłać do Kigali osoby ubiegające się o azyl, aby tam rozpatrywano ich wnioski. Model pięciu państw ma działać inaczej: decyzje azylowe nadal zapadałyby w Europie. Do centrum trafiałyby osoby, których wnioski już odrzucono i które nie mają prawa pobytu, zanim zostałyby odesłane do państw pochodzenia (ZEIT, Copenhagen Post).

Nowa unijna ustawa o powrotach, poparta w czerwcu przez Parlament Europejski, czyli bezpośrednio wybieraną izbę UE, miałaby pozwolić rządom przenosić odrzuconych migrantów do państwa trzeciego przed odesłaniem ich do domu (European Parliament). To właśnie ten przepis tworzy dla koalicji okno prawne.

Polityczna logika jest prosta. Rządy w Europie wydają decyzje deportacyjne, których potem nie wykonują, bo państwa pochodzenia odmawiają współpracy, brakuje dokumentów tożsamości albo kończy się dopuszczalny czas detencji. Ośrodek w Rwandzie miałby, w teorii, przerwać ten mechanizm: osoby bez prawa pobytu byłyby przetrzymywane poza Europą, a administracja zyskiwałaby czas na domknięcie dokumentów.

Albania pokazuje problem sądów

Najbliższym precedensem są włoskie ośrodki detencyjne w Albanii, a ich bilans każe zachować ostrożność. Między październikiem 2024 r. a styczniem 2025 r. włoscy sędziowie wielokrotnie odmawiali zatwierdzenia detencji, blokując transfery już po trzech operacjach (Adnkronos). Po zmianie modelu w 2025 r., według Amnesty International, niezależni obserwatorzy nadal mieli problemy z dostępem do ośrodka w Gjadër i dokumentowali poważne zastrzeżenia dotyczące praw człowieka (Amnesty Italia).

Centrum w Rwandzie natychmiast weszłoby w ten sam obszar ryzyka sądowego. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wymaga, by państwo wysyłające oceniło, czy danej osobie grożą prześladowania w Rwandzie, a potem ponownie, czy takie ryzyko pojawi się po dalszym odesłaniu z Rwandy do państwa pochodzenia. Jeśli sąd uzna którąkolwiek z tych ocen za niewystarczającą, transfer zostanie wstrzymany. Prawo UE gwarantuje dostęp do sądu przed usunięciem z terytorium, więc każda indywidualna sprawa może stać się blokadą dla całego modelu.

Think tank CEPS ujmuje problem bez ozdobników: ośrodki poza Europą same nikogo nie deportują. Przenoszą ludzi dalej od europejskiej opinii publicznej i instytucji kontrolnych, ale nie rozwiązują zasadniczego wąskiego gardła, czyli zgody państw pochodzenia na przyjęcie własnych obywateli (CEPS).

Co Kopenhaga może dać, a czego nie

Inicjatywa pięciu państw jest realna. Prowadzą ją konkretni ministrowie, Rwanda potwierdziła kontakty, a Dania wyznaczyła datę spotkania. To więcej niż zwyczajowy unijny komunikat o „analizowaniu możliwości”. Ale centrum w Rwandzie może jedynie przenieść detencję poza Europę, nie wymusi zaś współpracy tych państw, które już dziś odmawiają przyjmowania deportowanych z Europy. Sądy i niezależni obserwatorzy mogą zatrzymać model, zanim dojdzie do sprawdzenia tego zasadniczego problemu. Kopenhaga 4 września może przynieść formalną prośbę do Rwandy. Nie usunie przeszkód, które od lat blokują deportacje z Berlina, Wiednia i samej Kopenhagi.