Pięciu talibów z wizami na rozmowy w UE

Bruksela próbuje pogodzić dwie rzeczy, które w praktyce źle do siebie pasują: odsyłanie Afgańczyków z odmową azylu i brak uznania rządu talibów. Na tym polega polityczny sens doniesień NOS, według których Belgia wystawiła jednodniowe wizy pięciu przedstawicielom talibów mającym rozmawiać z Komisją Europejską o powrotach. Publiczne dokumenty belgijskie ani unijne nie potwierdzają tego szczegółu. Sam problem jest jednak realny: powroty wymagają dokumentów, dostępu do lotniska i zgody na przyjęcie deportowanych. Te instrumenty są dziś w rękach talibów.

Drzwi wizowe

Od 2021 r., gdy Rada UE określiła linię wobec Afganistanu, Unia dopuszcza kontakty z przedstawicielami talibów bez uznawania ich rządu. Na papierze to rozróżnienie wygląda precyzyjnie. W polityce powrotowej szybko traci ostrość, bo samolot z deportowanym nie ląduje w teorii prawa. Ktoś w Kabulu musi tę osobę przyjąć.

Jeśli relacja NOS jest dokładna, rola Belgii byłaby technicznie wąska, ale politycznie widoczna. Zgodnie z unijnym kodeksem wizowym to Belgia decyduje, kto może wjechać na jej terytorium w ramach tak krótkiego pobytu. Artykuł 25 pozwala w wyjątkowych przypadkach wydać wizę ważną tylko na ograniczonym terytorium.

Sama wiza nie zamykałaby sprawy. Gdyby którykolwiek z delegatów figurował na liście sankcyjnej ONZ dotyczącej talibów, Belgia musiałaby jeszcze zmieścić wizytę w procedurze wyjątku od zakazu podróży. Krótka wiza nie wystarczyłaby jako podstawa.

Rozmowy to nie umowa

Komisja może otworzyć kanał kontaktu. Nie może jednak samodzielnie związać całej UE umową readmisyjną z talibami. Prawo unijne daje Wspólnocie przestrzeń do negocjowania rozwiązań dotyczących powrotów, ale formalne umowy międzynarodowe przechodzą przez procedury traktatowe, w tym art. 79 ust. 3 i art. 218.

Ten podział kompetencji ma znaczenie, bo rządy są pod presją, by pokazać, że odmowa azylu może kończyć się realnym wyjazdem. Granicę widać na przykładzie Niemiec. Berlin w sierpniu 2024 r. deportował do Kabulu 28 Afgańczyków, określanych jako skazani sprawcy przestępstw; lot miał zostać zorganizowany przez Katar (PBS/AP, Al Jazeera). Później Reuters podał, że Niemcy są zainteresowane bezpośrednimi rozmowami z talibami.

Dotychczasowy model jest więc ograniczony, pośredni i prawnie ryzykowny. Rządy mogą zapowiadać twardszą politykę powrotów. Jej wykonanie wymaga jednak partnera, którego nie chcą legitymizować.

Za utrzymaniem możliwości odsyłania Afgańczyków opowiadała się także Austria, między innymi podczas inicjatywy z 2021 r. opisanej przez Reutersa. Program duńskiej prezydencji w Radzie UE wysoko stawia powroty i współpracę z państwami spoza Unii wśród opublikowanych priorytetów. Belgia, jako państwo przyjmujące rozmówców, ponosiłaby natomiast bezpośredni koszt kontroli: wiz, sankcji i pytania, czy kontakt nie zaczyna wyglądać jak uznanie.

Granica praw człowieka

Żadne spotkanie w Brukseli nie znosi zakazu odsyłania ludzi w miejsce, gdzie grozi im poważna krzywda. Unijna dyrektywa powrotowa nakazuje poszanowanie zasady non-refoulement, czyli zakazu zawracania do niebezpieczeństwa. Karta praw podstawowych UE wyklucza usunięcie osoby, jeśli istnieje poważne ryzyko tortur albo nieludzkiego traktowania.

Sądy nadal mogą blokować deportacje w indywidualnych sprawach. Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie Saadi przeciwko Włochom uznał ochronę wynikającą z art. 3 za bezwzględną. Aktualne wytyczne EUAA dotyczące Afganistanu wciąż wskazują grupy narażone na poważne ryzyko, a Amnesty International i Human Rights Watch opisują ciężkie represje talibów, zwłaszcza wobec kobiet i dziewcząt.

Kontakt nie oznacza uznania. Nierozstrzygnięte pozostają bardziej konkretne pytania: kto wjechał do Belgii, na jakiej podstawie wizowej i sankcyjnej oraz czy rozmowy miały prowadzić do jakiegokolwiek porozumienia o powrotach. Europejska polityka migracyjna zderza się tu z faktyczną kontrolą talibów nad Afganistanem, a najbardziej wrażliwa część tego procesu może odbywać się poza publicznym widokiem.