Cztery państwa wesprą bank zbrojeniowy

W europejskich zbrojeniach coraz wyraźniej widać paradoks: pieniędzy przybywa szybciej niż sprzętu. Wielka Brytania, Finlandia, Holandia i Polska chcą więc stworzyć mechanizm finansowania obrony, który łączyłby zamówienia kilku państw, udzielał pożyczek sojusznikom i płacił producentom z góry, zanim rządy uregulują własne rachunki. Problem, w który celuje ten pomysł, jest realny: państwa zwiększają budżety wojskowe, ale nadal kupują osobno, składają zbyt małe zamówienia i nie dają fabrykom pewności potrzebnej do rozbudowy linii produkcyjnych. Słaby punkt jest równie oczywisty: niemal cała architektura prawna tego rozwiązania pozostaje niejawna albo jeszcze nie istnieje w publicznie dostępnej formie.

Co MDM miałby właściwie robić

Premier Wielkiej Brytanii Keir Starmer ogłosił Multilateral Defence Mechanism 30 czerwca, przeznaczając na niego 400 mln funtów z brytyjskiego Defence Investment Plan (GOV.UK). MDM miałby być niezależną międzynarodową instytucją finansową, a więc podmiotem odrębnym od pojedynczego rządu (Pinsent Masons). Jego zadanie polegałoby na agregowaniu popytu z kilku państw, finansowaniu wspólnych zakupów, tworzeniu zapasów sprzętu i przedpłacaniu producentom, aby mogli zwiększać moce produkcyjne. Według fińskiego Yle cztery państwa chciałyby uruchomić mechanizm do 2027 r. (Yle).

Znaczenie tego pomysłu wynika z luki między istniejącymi narzędziami. Agencja zakupowa NATO, czyli NSPA, obsługuje wielonarodowe zakupy, ale nie udziela pożyczek i nie finansuje dostawców z góry (NATO). Unijny instrument SAFE, czyli Security Action for Europe, przewiduje 150 mld EUR pożyczek na zakupy obronne, lecz jego reguły kierują pieniądze głównie do europejskich dostawców dzięki wymogowi 65% europejskiego pochodzenia, co ogranicza zakupy u producentów brytyjskich lub amerykańskich (Council). MDM miałby wejść pomiędzy te dwa porządki: nie jako instrument budżetu UE i nie jako struktura dowodzenia NATO, lecz warstwa finansowa, która pozwala zamienić wspólne zapotrzebowanie na zamówienia możliwe do sfinansowania jeszcze przed dostawą sprzętu.

Brakujący regulamin

Między ambicją a dokumentami jest duża luka. Nie opublikowano czterostronnej umowy, która tworzyłaby wiążące zobowiązania. Brytyjska deklaracja finansowa jest zapisana, ale nie udało się potwierdzić holenderskiego wkładu kapitałowego, polskiego podpisu założycielskiego ani fińskiego aktu prawnego (Pinsent Masons, GOV.UK). Nie wiadomo, kto byłby właścicielem instytucji, kto miałby głos, kto prowadziłby audyt, kto mógłby pożyczać środki ani kto podpisywałby kontrakty z przemysłem. Czy MDM kupowałby bezpośrednio? Czy zamówienia przechodziłyby przez OCCAR, francusko-niemiecką agencję zarządzającą już wielonarodowymi projektami zbrojeniowymi? Holenderska polityka obronna wspiera wspólne zakupy, ale nie wskazuje organu wykonawczego dla tego konkretnego mechanizmu (Defensie Dichtbij). Bank obronny udzielający pożyczek lub gwarancji tworzy też ryzyko finansowe. Żaden z państw założycielskich nie wyjaśnił, czyje bilanse miałyby je ostatecznie ponosić.

Reguły dla dostawców i realia fabryk

Najbardziej polityczny spór dotyczy dostępu dostawców. Francja próbowała zablokować udział Wielkiej Brytanii w SAFE, aby ochronić preferencję dla przemysłu unijnego (CER, Rzeczpospolita). Jeśli MDM działałby bez podobnych ograniczeń, stałby się kanałem finansowania zakupów u producentów amerykańskich lub brytyjskich poza regułami SAFE. Paryż chce, by pieniądze obronne UE budowały unijną bazę przemysłową. Równoległy mechanizm z łagodniejszymi zasadami kwalifikacji podważałby tę logikę.

Nawet przy gotowych kupujących i dostępnym finansowaniu granicą pozostaje produkcja. Były estoński dyplomata Jüri Luik powiedział ERR, że na szczycie NATO w Ankarze dominować będą ograniczenia przemysłu obronnego, a nie same budżety (ERR). Estoński Äripäev ujął to najprościej: euro nie zatrzymują czołgów ani rakiet (Äripäev). Jeżeli linie amunicji i fabryki komponentów obrony powietrznej pracują już na granicy możliwości, nowa instytucja pożyczkowa sama nie skróci terminów dostaw.

MDM może mieć największe znaczenie tam, gdzie chodzi o towary powtarzalne i względnie standardowe: amunicję, sensory, zestawy walki elektronicznej oraz zapasy, przy których połączony popyt daje dostawcom podstawę do inwestycji w moce produkcyjne. Znacznie trudniej będzie rozwiązać w ten sposób braki w zaawansowanej obronie powietrznej, gdzie sloty produkcyjne i łańcuchy komponentów są opóźnione o lata.

Test przed 2027 r. jest bardzo konkretny: opublikowany statut, wskazani członkowie i zadeklarowany kapitał, określona ścieżka zakupowa, zasady kwalifikacji dostawców, podpisane kontrakty oraz harmonogramy dostaw. Cztery rządy powinny przedstawić te odpowiedzi. Dopóki tego nie zrobią, MDM pozostaje obiecującą infrastrukturą finansową, a nie potwierdzoną zdolnością obronną.