Terapia genowa pomogła czterem pacjentom lokalizować przedmioty

Osoby, które straciły wzrok wskutek dziedzicznej choroby siatkówki, nauczyły się wykrywać i lokalizować przedmioty dzięki zastrzykowi terapii genowej, goglom pobudzającym komórki światłem i nadzorowanym ćwiczeniom. W badaniu dziesięciu pacjentów z zaawansowanym barwnikowym zwyrodnieniem siatkówki poprawę w testach z przedmiotami wykazało czterech z ośmiorga, którzy je ukończyli (IFLScience). Wyniki opublikowane 7 października w New England Journal of Medicine rozszerzają obserwację z pojedynczego przypadku mężczyzny na niewielką grupę pacjentów (NEJM paper).

Niektórzy uczestnicy potrafili także odnaleźć drzwi lub podążać za linią na podłodze, mając na sobie gogle. Badacze nie podali, ilu osobom się to udało (research team release). To ograniczone możliwości. Dla osób, które wcześniej dostrzegały niemal wyłącznie światło, są nowe.

Nauka widzenia przez komórki przekaźnikowe

W zdrowym oku światło wychwytują pręciki i czopki, komórki znajdujące się w tylnej części gałki ocznej. Działają podobnie jak matryca aparatu cyfrowego. Barwnikowe zwyrodnienie siatkówki niszczy je stopniowo, przez lata.

Dalej w tym układzie znajdują się komórki zwojowe, które przekazują sygnały z oka do mózgu. Mogą przetrwać komórki reagujące na światło (2021 Nature Medicine paper). Nadal działają, ale nie mają już czego przekazywać.

Zastrzyk daje tym komórkom nowe zadanie. Nieszkodliwy, zmodyfikowany wirus dostarcza im instrukcję genetyczną, dzięki której zaczynają wytwarzać białko wrażliwe na światło. Gdy białko już powstanie, światło może bezpośrednio pobudzać komórki zwojowe, z pominięciem obumarłych fotoreceptorów.

Gen odpowiedzialny za ślepotę pozostaje bez zmian. Dlatego badacze liczą, że metoda może pomóc osobom z różnymi mutacjami. Podobne założenie przyświeca całej grupie terapii siatkówki, które nie są skierowane przeciw konkretnej mutacji (review of gene-agnostic retinal strategies). Dziesięcioosobowe badanie nie może tego jeszcze dowieść.

Gogle dostarczają sygnał świetlny, na który reagują leczone komórki. Uczestnicy ćwiczyli korzystanie z nich pod nadzorem (NEJM paper). Badanie, sponsorowane przez francuską firmę GenSight, objęło osoby, u których warstwa komórek zwojowych była stosunkowo dobrze zachowana (trial registry).

Dwa różne pomiary

Badanie oceniało poprawę na dwa odrębne sposoby, z których każdy odpowiada na inne pytanie.

Pierwszy dotyczył progu wykrywania światła, czyli tego, jak słaby bodziec świetlny pacjent potrafi zauważyć. Poprawę wykazało siedmioro z dziesięciu uczestników, a sześcioro przekroczyło ustalony wcześniej próg poprawy uznawanej za klinicznie istotną (IFLScience). Ten próg mówi o zauważaniu światła, nie o sprawności w codziennym życiu.

Drugi pomiar obejmował zadania z przedmiotami: stwierdzenie, czy coś leży na stole przed pacjentem, i wskazanie, gdzie się znajduje. Poprawę wykazało tu czworo z ośmiorga uczestników. Ten wynik jest bliższy praktycznemu widzeniu. Nikt nie odzyskał normalnego wzroku, nie czytał tekstu ani nie rozpoznawał twarzy.

To badanie rozwija wcześniejsze prace. W 2021 r. ten sam program badawczy wykazał, że jeden mężczyzna potrafił dostrzegać, lokalizować, liczyć i dotykać przedmioty leczonym okiem, korzystając z gogli. Bez nich nie był w stanie wykonać tych zadań (2021 Nature Medicine paper). Nowa publikacja obejmuje więcej uczestników i wskazuje, że efekt nie ograniczył się do jednego przypadku.

Najpierw sprawdzono bezpieczeństwo

Było to wczesne badanie, którego głównym celem było sprawdzenie bezpieczeństwa terapii. Większość działań niepożądanych dotyczących oka miała łagodny lub umiarkowany przebieg (research team release). Jedno poważne zdarzenie wystąpiło bezpośrednio po zastrzyku i ustąpiło w ciągu kilku minut.

Konstrukcja badania ogranicza to, co można wywnioskować z wyników dotyczących wzroku. Wszyscy uczestnicy otrzymali terapię; nie było losowego przydziału ani grupy porównawczej z pacjentami nieleczonymi lub nieświadomymi, czy dostali terapię (trial registry). Bez takiego porównania trudno oddzielić wpływ terapii od efektów ćwiczeń, motywacji uczestników lub przypadku.

W rejestrze badań zakończenie projektu wyznaczono na październik 2027 r. (trial registry). Na razie to wynik badania, a nie dostępna terapia. W niewielkim badaniu bez grupy kontrolnej część osób z zaawansowanym barwnikowym zwyrodnieniem siatkówki potrafiła wykrywać przedmioty przy wsparciu gogli. Czy takie możliwości przełożą się na użyteczne widzenie w codziennym życiu, pokaże dopiero większe badanie z grupą kontrolną, które przeprowadzą GenSight i jej partnerzy.