Francja i Niemcy porzucają FCAS

Upadek programu FCAS/SCAF zostawia Europę z problemem większym niż brak nowego samolotu bojowego. Projekt miał połączyć załogowy myśliwiec nowej generacji z dronami i wspólną chmurą bojową, czyli cyfrowym układem nerwowym przyszłego lotnictwa wojskowego (The Guardian, The Straits Times). Rozbił się jednak o pytanie, którego Paryż i Berlin nigdy nie rozstrzygnęły: kto będzie kontrolował technologię w samym centrum systemu.

Spór dotyczył kontroli

Francja, Niemcy i Hiszpania zgadzały się co do ogólnego celu. Europa potrzebowała systemu walki powietrznej zdolnego łączyć samoloty, sensory, drony i dane. Konflikt zaczął się wtedy, gdy polityczna ambicja musiała zostać przełożona na władzę inżynierską, prawa patentowe, swobodę eksportu i doktrynę wojskową.

Program podzielono między rządy narodowe i przemysłowe „filary”. Dassault odpowiadał za myśliwiec, Airbus miał istotne role przy zdalnych platformach bojowych i chmurze bojowej, a Hiszpania weszła do projektu przez Indrę i inne firmy (The Aviationist). Na papierze układ wyglądał na zrównoważony. W praktyce myśliwiec stał się elementem, od którego zależała reszta systemu.

Wtedy Dassault i Airbus zderzyły się o to, kto będzie kształtował konstrukcję samolotu nowej generacji: projekt, podział prac, decyzje techniczne i własność intelektualną (Le Figaro, Avio Space). Gdy spór stwardniał, polityczna architektura programu nie miała arbitra zdolnego narzucić kompromisu.

Stanowisko Francji miało jasną logikę strategiczną. Lotnictwo bojowe dotyka odstraszania jądrowego, operacji z lotniskowca, eksportu uzbrojenia i przetrwania Dassault jako firmy zdolnej samodzielnie projektować całe samoloty. Argument Niemiec również był mocny. Jeżeli Berlin finansuje znaczną część europejnego przezbrojenia, niemiecki przemysł nie zaakceptuje trwałej roli podwykonawcy we francusko prowadzonym projekcie.

Bruksela może finansować współpracę, ale nie może nią dowodzić

Europejski Fundusz Obronny może wspierać badania i rozwój, lecz nie rozstrzyga, kto posiada architekturę myśliwca ani kto kontroluje jego eksport (rozporządzenie UE). Komisja Europejska może promować wspólne zakupy i wzmacnianie gotowości przemysłu obronnego, ale nie zamieni Dassault i Airbusa w jednolity łańcuch dowodzenia (agenda obronna KE).

Ten sam limit widać w EDIP, proponowanym Europejskim Programie Przemysłu Obronnego. Ma on wzmacniać europejską bazę produkcji obronnej i zachęcać państwa do wspólnych zakupów, lecz nie przydziela patentów FCAS ani nie powołuje ponadnarodowego głównego wykonawcy (propozycja EDIP). Porozumienie w PE w sprawie gotowości obronnej może przyspieszyć pozwolenia i procedury zakupowe, ale zasadniczą władzę projektową nadal zostawia państwom i firmom (Parlament Europejski).

To ważna lekcja dla integracji obronnej UE. Unijne pieniądze mogą nagradzać współpracę i zmniejszać tarcia. Nie usuwają jednak suwerennych pytań wpisanych w strategiczny samolot bojowy: kto go projektuje, kto go sprzedaje, kto bierze na siebie opóźnienia i czyje siły powietrzne dostają pierwszeństwo.

Przewaga przesuwa się gdzie indziej

Francja może teraz bronić władzy projektowej Dassault i swobody eksportowej. Bardziej narodowa ścieżka zwiększy jednak presję na francuski budżet. Zostawi też Paryż z problemami, które już wcześniej pojawiały się we francuskich debatach o lotnictwie: stealth, przełamywanie obrony przeciwlotniczej przeciwnika i wystarczająca liczba maszyn do wojny wysokiej intensywności (Ifri).

Niemcy zyskują raczej opcje niż samolot. Airbus i niemieccy partnerzy przedstawili Team Gen 6, niemieckocentryczną alternatywę opartą na firmach z sektora lotniczego, silnikowego, sensorowego i rakietowego (Deutschlandfunk). Berlin może też kupić więcej F-35, szukać powiązań z GCAP, czyli brytyjsko-włosko-japońskim Global Combat Air Programme, albo poprzeć europejską ścieżkę prowadzoną przez Airbusa (ZEIT).

Dla Włoch i Leonardo upadek FCAS wzmacnia argument za GCAP, bo tam struktura wygląda na bardziej uporządkowaną. Edgewing, wspólny wehikuł przemysłowy programu, daje obecnym partnerom uzgodnioną drogę projektowania i rozwoju (Leonardo, BAE Systems). Dołączenie Niemiec zwiększyłoby masę programu, ale zarazem otworzyłoby te same spory o podział prac i kontrolę.

Wschodnia flanka patrzy na ten konflikt przez inny filtr. Polska formalnie przyjęła pierwsze F-35 i znaczną część zakupów obronnych buduje wokół systemów, które szybko da się wpiąć w działania NATO (Euronews Poland). Dla Warszawy i kilku sąsiadów zdolność dostępna w przewidywalnym czasie ma większą wartość niż autonomia, która zatrzymuje się na sporach przemysłowych.

Nie wszystko wokół FCAS musi zniknąć razem z myśliwcem. Nowy francusko-niemiecki projekt danych dla obrony powietrznej sugeruje, że Paryż i Berlin mogą próbować ocalić część wspólnej architektury cyfrowej (Global Banking & Finance). Chmura bojowa może więc przetrwać w jakiejś formie, choć główna ścieżka samolotu się załamała (Onet).

FCAS upadł, bo Europa obciążyła projekt politycznym symbolem, zanim Francja i Niemcy uzgodniły reguły własności. Kolejny flagowy program przejdzie ten sam test. Od francusko-niemieckiej odpowiedzi zależy, czy europejska integracja obronna będzie budować broń, czy głównie finansować spory o to, kto ma nią kierować.