Francuski Rafale strąca drona nad Łotwą

Dwa zestrzelenia w trzy tygodnie zmieniają charakter natowskiej obrony powietrznej na wschodniej flance. 19 maja rumuński F-16 zniszczył drona nad Estonią. 8 czerwca francuski Rafale zrobił to samo nad Łotwą. W obu przypadkach NATO uznało operację za sukces. W żadnym nie wyjaśniło publicznie, na jakich zasadach piloci dostali zgodę na otwarcie ognia.

Ta luka wróci na szczycie przywódców w Ankarze 7-8 lipca.

Misja patrolowa, która zaczęła zabijać

Baltic Air Policing działa z bazy w litewskich Szawlach od 2004 r., czyli od wejścia Estonii, Łotwy i Litwy do NATO. Mechanizm był prosty: ponieważ państwa bałtyckie nie mają własnych samolotów bojowych, sojusznicy rotacyjnie wysyłają tam myśliwce, które identyfikują i eskortują nieznane maszyny w pobliżu przestrzeni powietrznej regionu. Przez dwie dekady była to misja czasu pokoju, a nie operacja bojowa. Strzał pozostawał wyjątkiem, zatwierdzanym indywidualnie przez stolice państw wystawiających dyżur.

8 czerwca około godz. 9.18 czasu lokalnego dron wleciał z Rosji w łotewską przestrzeń powietrzną. Dwa francuskie Rafale wystartowały z Szawli i zniszczyły go nad Berzgale, około 30 km od granicy z Rosją, według ustaleń Numeramy i „Le Figaro”. Łotewski minister obrony Raivis Melnis powiedział, że decyzję o zestrzeleniu wydało dowództwo NATO. Trzy tygodnie wcześniej zgodę dla rumuńskiego pilota nad Estonią wydał osobiście estoński minister obrony.

Dwa zdarzenia, dwa łańcuchy decyzyjne. Brakuje wyjaśnienia, dlaczego się różniły.

Kto mówi pilotowi: „strzelaj”

21 maja prezydenci trzech państw bałtyckich zaapelowali do NATO o odejście od modelu patrolowego i zastąpienie go stałą misją obrony powietrznej. Sednem postulatu jest wcześniejsze przekazanie uprawnień do użycia siły. W praktyce oznaczałoby to, że dowódca NATO mógłby nakazać zestrzelenie bez odsyłania każdej decyzji do stolicy państwa, którego samolot pełni dyżur (NATO). Podobne sformułowania poparło dziewięć państw wschodniej flanki na szczycie B9 w Bukareszcie. Węgry wstrzymały się od głosu, co ma znaczenie, bo decyzje NATO wymagają konsensusu wszystkich 32 członków.

Sekretarz generalny Mark Rutte nazwał oba zestrzelenia działaniem „dokładnie takim, jakie zaplanowaliśmy”, ale ominął język używany przez prezydentów państw bałtyckich (NATO). Niemcy, Francja i Stany Zjednoczone nie poparły publicznie zmiany. Gdyby doszła do skutku, wcześniejsze przekazanie uprawnień do otwarcia ognia byłoby największą korektą postawy NATO na wschodniej flance od utworzenia wzmocnionej wysuniętej obecności po szczycie warszawskim w 2016 r.

Wschodnia flanka nie czeka

Bez wspólnych zasad dotyczących decyzji o użyciu siły państwa wschodniej flanki budują własne rozwiązania. Polska podpisała kontrakt za 4,2 mld EUR na baterie antydronowe pozostające pod pełną kontrolą krajową, omijając Europejską Inicjatywę Tarczy Powietrznej (Defence24). Jeśli NATO nie ustali, kto wydaje rozkaz zestrzelenia, Warszawa zachowa tę decyzję dla siebie.

Rumuński pilot zestrzelił drona nad Estonią w ramach dowodzenia NATO. Nad własnym terytorium Rumunia nie zrobiła tego ani razu, mimo powtarzających się naruszeń w 2026 r. 29 maja jeden z dronów uderzył w blok mieszkalny w Gałaczu, raniąc dwie osoby i zmuszając do ewakuacji 70 mieszkańców (Digi24). Dostarczony przez Amerykanów system antydronowy Merops uznano za operacyjny, ale nie rozmieszczono go w najbardziej narażonym mieście przygranicznym. Za granicą, pod dowództwem NATO, pilot miał jasną ścieżkę decyzji. W kraju, pod narodowymi regułami, system się zatrzymał.

Francja, która obecnie prowadzi bałtycką rotację, odnotowała 11 startów alarmowych w jednym tygodniu przed zestrzeleniem z 8 czerwca (Euronews). Jej dyżur kończy się w lipcu. Następca przejmie to samo tempo operacyjne, ale bez gwarancji, że będzie działał według identycznych procedur.

Każde zestrzelenie ułatwia wydanie kolejnego rozkazu, a zarazem coraz trudniej mieści się w starym modelu. Jak ujęto to w jednej z analiz, „stała obecność jest łatwiejszą częścią; wcześniejsze przekazanie uprawnień do użycia siły między trzydziestoma dwoma członkami to część, której Europa jeszcze nie domknęła” (Grosswald). Ankara będzie musiała zdecydować, czy sformalizować to, co piloci zaczęli już robić, czy utrzymać kontrolowaną niejasność. Pierwsze rozwiązanie przebuduje wschodnią flankę. Drugie zostawi obronę powietrzną państw bałtyckich zależną od tego, kto akurat dyżuruje w Szawlach i czy telefon z decyzją przyjdzie, zanim dron doleci nad miasto.