Genua: robotnicy oddawali 60% pensji

Przy budowie betonowych kesonów dla nowego falochronu w Genui robotnicy mieli być zmuszani do zwracania pośrednikom pracy 40–60% wynagrodzenia. 26 czerwca prokuratura w Savonie i karabinierzy zatrzymali osiem osób, a dwie spółki objęto zarządem sądowym (Il Fatto Quotidiano, La Voce di Genova). Zarzuty dotyczą nielegalnego pośrednictwa pracy i wyzysku w zakładzie w Vado Ligure, gdzie produkowano prefabrykowane elementy falochronu. Według śledczych pracownicy mieli także kupować z własnych pieniędzy środki ochrony osobistej, a część certyfikatów bezpieczeństwa wymaganych przy szczególnie ryzykownych pracach budowlanych mogła zostać sfałszowana (IVG).

Na tym etapie są to ustalenia śledztwa, nie fakty potwierdzone wyrokiem sądu. Sprawa odsłania jednak problem, którego unijna architektura wydatków po pandemii nie rozwiązuje wprost.

Nowy falochron w Genui to inwestycja o wartości 1,3 mld EUR, finansowana z włoskiego fondo complementare al PNRR, czyli krajowego funduszu uzupełniającego włoski plan odbudowy (Port of Genoa). Sam plan odbudowy mieści się w unijnym Instrumencie na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, znanym jako RRF. To program, przez który Bruksela wypłaca państwom pieniądze po spełnieniu uzgodnionych reform i kamieni milowych inwestycji (EUR-Lex). Finansowanie falochronu nie pochodzi bezpośrednio z unijnych grantów, ale projekt działa w tej samej logice rozliczania. Włochy są największym beneficjentem RRF: ich plan ma wartość 194,4 mld EUR w dotacjach i pożyczkach (European Commission). Przy takiej skali pytanie o realną kontrolę staje się nieuniknione.

Bruksela sprawdza kamienie milowe, nie place budowy

RRF zaprojektowano po to, by wymuszać reformy i chronić budżet UE. Nie po to, by kontrolować budowy. Komisja sprawdza, czy Włochy wykonały uzgodnione zobowiązania: uchwaliły reformę, uruchomiły projekt, osiągnęły cel. Jeśli tak, autoryzuje wypłatę. Zgodnie z rozporządzeniem o RRF pierwszy obowiązek zapobiegania nadużyciom, korupcji i konfliktom interesów spoczywa na państwach członkowskich (EUR-Lex).

Unia ma wyspecjalizowane instytucje. OLAF, czyli urząd ds. zwalczania nadużyć finansowych, bada oszustwa przeciwko środkom UE. Prokuratura Europejska może ścigać przestępstwa naruszające interesy finansowe Unii (EPPO). Żadna z tych instytucji nie jest jednak inspekcją pracy. Luka powstaje między brukselską listą warunków do wypłaty a robotnikiem zatrudnionym trzy poziomy podwykonawstwa niżej. W unijnej architekturze nikt rutynowo nie sprawdza, czy człowiek na końcu tego łańcucha dostał należną pensję i szkolenie, które powinien otrzymać.

To schemat, nie wyjątek

Zarzuty z Genui wpisują się w szerszy, dobrze opisany wzorzec. Reuters pokazywał, jak łańcuchy podwykonawców i pośredników pracy we włoskim budownictwie, logistyce i branży mody obniżają płace oraz wypychają pracowników poza realną ochronę (MarketScreener/Reuters). Duński dziennik „Politiken” opisywał tę sprawę przez pryzmat praw migrantów, używając określenia „warunki przypominające niewolnictwo” i przenosząc uwagę z procedury karnej na koszt ponoszony przez ludzi (Politiken).

Włochy nie są jedynym krajem, który mierzy się z takim ryzykiem. Szwedzkie badania nad gospodarką przestępczą w zamówieniach publicznych wskazywały, że nadużycia wchodzą do systemu przez słabe monitorowanie umów i płatności, a nie przez spektakularne przejęcia projektów (ESF Sweden). Niedawny raport Europejskiego Trybunału Obrachunkowego wskazał luki w strategiach antyfraudowych związanych z kontrolą RRF i postawił pytanie, czy wypłaty oparte na kamieniach milowych zapewniają rzeczywistą identyfikowalność pieniędzy (ECA SR 2026-18). Słabość jest systemowa: ta sama logika, która chroni Brukselę przed mikrozarządzaniem krajowymi inwestycjami, ogranicza jej zdolność zobaczenia, co dzieje się wewnątrz łańcucha wykonawców.

Termin zwiększa napięcie

Włochy muszą zrealizować kamienie milowe i cele do sierpnia 2026 r., aby do grudnia 2026 r. złożyć ostatni wniosek o płatność z RRF (CGIL). Presja terminu premiuje widoczny postęp. Może też spychać najniższe poziomy podwykonawstwa poza pole widzenia.

W tej sprawie nadal brakuje pełnej mapy podwykonawców, ścieżki płatności i odpowiedzi, czy śledztwo pozostanie wyłącznie krajową sprawą karną, czy uruchomi szerszą kontrolę. RRF potrafi potwierdzić, że falochron został zbudowany. To, czy ludzie, którzy go budowali, byli opłacani i chronieni zgodnie z prawem, na razie pozostaje cudzym problemem.