Niemcy łatają emerytury giełdą

Na każdą osobę po 65. roku życia przypada dziś w UE mniej więcej trzech dorosłych w wieku produkcyjnym, którzy finansują system emerytalny (Eurostat). Ten wskaźnik zmierza w stronę dwóch (European Commission 2024 Ageing Report). Niemiecka komisja emerytalna odpowiedziała na tę zmianę pakietem szerszym niż jakakolwiek reforma przedstawiona ostatnio przez dużą gospodarkę UE. Berlin chce połączyć trzy narzędzia: giełdowe uzupełnienie państwowej emerytury, stopniowe podnoszenie wieku emerytalnego oraz ostrzejsze zasady wcześniejszego wychodzenia z rynku pracy. Żaden kraj nie kopiuje niemieckiego modelu wprost. Każdy jednak mierzy się z tą samą arytmetyką.

Jak psuje się system repartycyjny

Europejskie emerytury państwowe opierają się na prostym mechanizmie repartycyjnym: składki dzisiejszych pracowników finansują świadczenia dzisiejszych emerytów. System działa, dopóki płacących składki jest wyraźnie więcej niż pobierających świadczenia. Gdy ta proporcja się kurczy, koszt musi zostać gdzieś przeniesiony: na wyższe składki, niższe emerytury, późniejsze przechodzenie na emeryturę, większą imigrację albo wyższe dopłaty z budżetu państwa (European Commission 2024 Ageing Report).

Niemieckie uzupełnienie giełdowe ma ograniczyć zależność emerytur od kolejnych roczników pracujących. Przez lata aktywności zawodowej część oszczędności miałaby pracować na rynkach finansowych, a nie wyłącznie w systemie bieżących składek. Problem pojawia się w okresie przejściowym. Obecnych emerytów nadal trzeba finansować, nawet jeśli młodsi pracownicy zaczynają odkładać część pieniędzy w komponencie kapitałowym (Eurostat, OECD). Taki filar nie usuwa kosztu demografii. Przesuwa go w czasie i między grupami.

Szwecja już stosuje podobny podział. Z publicznej składki emerytalnej 16 punktów procentowych trafia do tradycyjnego systemu repartycyjnego, a 2,5 punktu do kapitałowej „premium pension”, inwestowanej na rynkach (Pensionsmyndigheten). Wniosek dla Niemiec jest dość wąski: komponent rynkowy może działać jako niewielki, dobrze nadzorowany dodatek do silnej emerytury państwowej. Szwedzki urząd kontroli państwowej wskazał jednak poważne luki w ochronie konsumentów na platformie funduszy i ostrzegł, że większy wybór funduszy sam z siebie nie daje lepszych wyników (Riksrevisionen).

Trzy kraje, trzy sposoby rozłożenia kosztu

Francja podniosła wiek emerytalny z 62 do 64 lat, z pełnym wdrożeniem do 2030 r. (Vie publique). Oszczędności budżetowe zależą jednak od tego, czy starsi pracownicy rzeczywiście pozostaną w zatrudnieniu. W grupie wieku 60-64 lata pracowało w 2023 r. tylko 39,7% osób (INSEE). Wyższy wiek emerytalny bez miejsc pracy dla starszych może po prostu przenieść koszt do systemu zasiłków dla bezrobotnych.

Hiszpania wybrała więcej dochodów zamiast późniejszego wyjścia z rynku pracy. Jej Mechanizm Sprawiedliwości Międzypokoleniowej stopniowo podnosi składki płacone przez pracowników i pracodawców, tworząc fundusz rezerwowy na okres masowego przechodzenia roczników baby boomu na emeryturę (OECD Pensions at a Glance). Firmy i pracownicy płacą więc więcej dziś, żeby osłonić państwowy system jutro.

Włochy mają już jeden z najwyższych wieków emerytalnych w Europie, wynoszący 67 lat, ale regularnie otwierają furtki do wcześniejszego zakończenia pracy. To osłabia efekt reform. Publiczne wydatki emerytalne sięgają tam około 15% PKB, czyli należą do najwyższych w UE (European Commission 2024 Ageing Report, OECD Pensions at a Glance).

Każde państwo sięga po inne narzędzie. Żadne nie znosi ograniczenia. Pracownicy, emeryci, pracodawcy i podatnicy nie mogą zostać ochronieni jednocześnie.

Kto poniesie ciężar

Późniejsza emerytura i komponent kapitałowy sprzyjają osobom ze stabilną, dobrze płatną i fizycznie lekką pracą. Mogą dłużej utrzymać zatrudnienie, a oszczędności inwestowane przez dekady mają czas na wzrost. W innej sytuacji są pracownicy fizyczni, osoby z przerwami w karierze spowodowanymi opieką nad bliskimi oraz ludzie w słabszym zdrowiu (European Commission Pension Adequacy Report, Eurostat). Młodsze roczniki w okresie przejściowym płacą podwójnie: finansują obecnych emerytów i budują własne oszczędności. Zarządzający aktywami zyskują zawsze wtedy, gdy większa część pieniędzy emerytalnych trafia na rynek. Dlatego nadzór nad funduszami i wysokość opłat stają się kwestią polityczną.

Praktyczny test brzmi prosto: czy osoby, od których państwo oczekuje dłuższej pracy, będą w stanie znaleźć i utrzymać zatrudnienie? Dopóki wskaźniki aktywności zawodowej starszych pracowników nie wzrosną, podnoszenie wieku emerytalnego może zamienić niedobór w systemie emerytalnym w problem ubóstwa (OECD). Niemcy wybierają dziś, na kogo spadnie koszt demografii. Inne europejskie rządy robią to samo, choć wiele z nich jeszcze nie mówi tego wprost.