Grecja zamroziła wnioski azylowe

Na Lesbos ciężarna kobieta i jej partner dotarli 12 czerwca, dokładnie w dniu, w którym zaczął działać unijny pakt o migracji i azylu. Przez niemal miesiąc pozostawali w detencji, bez rejestracji w systemie. Dopiero po interwencji organizacji Refugee Support Aegean, która złożyła zastrzeżenia do sądu, greckie władze rozpatrzyły ich sprawę. Na kontynencie matka z dwojgiem dzieci próbowała skorzystać z cyfrowej platformy ministerstwa, ale ta od 12 czerwca była niedostępna. Gdy stawiła się osobiście, odmówiono jej wejścia, zatrzymano ją i przeniesiono do ośrodka detencyjnego (RSA).

Problem nie wygląda na serię pojedynczych awarii. Według NEWS 24/7 oraz monitoringu prowadzonego w terenie przez RSA i Collective Aid rejestracja wniosków azylowych w Grecji została po starcie paktu faktycznie zamrożona. Minister migracji Thanos Plevris powiedział in.gr, że rząd będzie bez odstępstw stosował doktrynę „więzienie albo powrót”. W takim ujęciu znikają rozróżnienia, na których opiera się unijne prawo azylowe: osoba prosząca o ochronę, osoba z odmową czekająca na wydalenie i osoba zatrzymana na określonej podstawie prawnej to nie są te same kategorie.

Rejestracja jest pierwszym ogniwem paktu. Grecja je zerwała.

Pakt migracyjno-azylowy to zestaw powiązanych unijnych rozporządzeń, które mają ujednolicić sposób postępowania z osobami ubiegającymi się o azyl: od pierwszego kontaktu z władzami po decyzję końcową. Faza operacyjna zaczęła się 12 czerwca 2026 r. (Komisja Europejska). Cała konstrukcja działa tylko wtedy, gdy człowiek może zostać zarejestrowany. Rejestracja otwiera drogę do kontroli wstępnej, procedury azylowej albo procedury powrotowej oraz wszystkich kolejnych decyzji.

Grecja zamknęła właśnie tę bramę. Najnowsza aktualizacja krajowa ECRE jeszcze przed uruchomieniem paktu wskazywała na stosowanie detencji administracyjnej i ograniczony dostęp do procedur azylowych (ECRE/AIDA). Po 12 czerwca sytuacja się pogorszyła. Pod koniec lipca Collective Aid informowała z Lesbos, że nowe formularze screeningowe wciąż nie zostały wdrożone, a z grupy 70-100 osób czekających na rejestrację obsłużono tylko nieliczne przypadki (Collective Aid).

Prawo UE zostawia tu niewiele miejsca na interpretację. Dyrektywa azylowa nakazuje państwom członkowskim rejestrować wnioski o azyl w ciągu od trzech do dziesięciu dni roboczych. Dyrektywa recepcyjna zakazuje detencji wyłącznie z tego powodu, że ktoś wystąpił o azyl. TSUE potępił już państwo członkowskie za praktykę, która w istocie uniemożliwiała dostęp do azylu (TSUE C-808/18). W innym orzeczeniu uznał, że detencja migracyjna wymaga realnej kontroli sądowej, a nie systemu, w którym zatrzymany musi prowadzić spór z ośrodka, by w ogóle ją uruchomić (FRA o TSUE C-150/24).

Komisja chwaliła gotowość. Teren pokazał co innego.

16 lipca Komisja opublikowała wstępną ocenę, w której pozytywnie opisała gotowość Grecji do wdrożenia paktu. W tym samym miesiącu RSA i Collective Aid dokumentowały zamrożoną rejestrację, niedziałające platformy cyfrowe oraz osoby ubiegające się o azyl, które mogły wejść do systemu dopiero przez sąd (RSA, Collective Aid). Różnica między komunikatem z Brukseli a obrazem z wysp pokazuje, że Komisja była gotowa pochwalić przygotowania, zanim sprawdziła ich zgodność z prawem w praktyce.

Teraz Komisja ma przed sobą konkretny wybór. Zamrożona rejestracja, niedziałające systemy cyfrowe i szeroko stosowana detencja mogą oznaczać naruszenie wystarczająco poważne, by uruchomić postępowanie naruszeniowe, czyli procedurę, przez którą KE wymusza na państwach przestrzeganie prawa UE. Jeśli Komisja nie zareaguje na udokumentowane przypadki, zabezpieczenia wpisane do paktu staną się fasadą. Prawo mówi, że osoba ubiegająca się o azyl ma prawo do rejestracji, indywidualnej decyzji o detencji i kontroli sądowej. Grecka praktyka sprowadza się do zatrzymania do czasu, aż ktoś wywalczy sobie wyjście przez sąd. Komisja musi pokazać, którą wersję paktu zamierza egzekwować.