Grecja celuje w morski układ Turcji

Najważniejszy spór graniczny we wschodniej części Morza Śródziemnego nie toczy się dziś na lądzie, lecz na mapach morskich. 27 lipca delegacje Grecji i Libii zakończyły w Atenach trzecią rundę rozmów technicznych o tym, gdzie powinny przebiegać ich strefy morskie na południe od Krety (ERT, ProtoThema). Formalnie chodzi o porównanie argumentów prawnych i współrzędnych. Politycznie stawka jest znacznie większa: Ateny próbują zbudować alternatywę dla turecko-libijskiego memorandum z 2019 r., które w praktyce wymazało greckie wyspy z morskiej układanki w regionie.

Logika tej strategii jest prosta. Jeżeli Grecja i Libia uzgodnią własną granicę morską, Ankarze trudniej będzie przedstawiać memorandum z Trypolisem jako jedyny obowiązujący punkt odniesienia. Słabość tej strategii jest równie oczywista: Grecja potrzebuje partnera, który sam ma problem z mówieniem jednym głosem.

Memorandum, na które Kreta nie może sobie pozwolić

W listopadzie 2019 r. Turcja i rząd w Trypolisie podpisały memorandum, w którym potraktowały swoje wybrzeża tak, jakby leżały naprzeciw siebie bez większych przeszkód po drodze. Wytyczona w ten sposób linia przyznała greckim wyspom, przede wszystkim Krecie, niemal zerowe znaczenie przy wyznaczaniu stref morskich.

To kluczowy punkt sporu. Zgodnie z Konwencją ONZ o prawie morza, czyli główną umową regulującą zasady delimitacji morskiej, wyspy co do zasady tworzą takie same strefy jak wybrzeże kontynentalne, chyba że są niezamieszkiwalnymi skałami (UNCLOS). Kreta jest dużą, stale zamieszkaną wyspą. Memorandum turecko-libijskie potraktowało ją tak, jakby jej obecność na mapie nie miała większego znaczenia.

Przywódcy UE odrzucili tę umowę już po kilku tygodniach. Rada Europejska uznała, że narusza ona suwerenne prawa państw trzecich i nie może wiązać krajów, które nie były jej stroną (European Council). Sama polityczna dezaprobata nie wystarczyła jednak, by usunąć memorandum z tureckich i libijskich akt dyplomatycznych. Dokument nadal służy Ankarze jako podstawa do roszczeń jurysdykcyjnych na południu regionu.

Strategia Grecji i jej najsłabszy punkt

Grecka odpowiedź jest cierpliwa i techniczna: wciągnąć Libię w osobne dwustronne porozumienie o granicy morskiej na południe od Krety. Gdyby taki dokument powstał, Turcja straciłaby argument, że w tej części Morza Śródziemnego istnieje tylko jedna uzgodniona mapa.

Problem leży po stronie Libii. Od 2014 r. kraj pozostaje podzielony między rywalizujące ośrodki władzy. Izba Reprezentantów z siedzibą na wschodzie miała nigdy nie ratyfikować memorandum z Turcją, co oznacza, że jego status w libijskim porządku prawnym jest sporny jeszcze zanim zacznie się dyskusja o prawie międzynarodowym (Ahram Weekly). Ateny potrzebują więc, by konkurujące instytucje libijskie pozostały przy stole dostatecznie długo, aby powstały współrzędne, które dałoby się wpisać do traktatu albo wykorzystać później przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości.

Wspólny komitet techniczny odbył drugą rundę rozmów 10 czerwca w Trypolisie, a trzecią w Atenach. Z greckiego komunikatu wynika, że rozmowy nie przyniosły jeszcze ani uzgodnionych współrzędnych, ani projektu umowy (ERT).

Sama turecka argumentacja prawna jest węższa, niż sugeruje polityczna retoryka. Ankara nie twierdzi, że wyspy nigdy się nie liczą. Utrzymuje raczej, że sądy międzynarodowe w niektórych sprawach ograniczały wpływ wysp na delimitację, gdy pełne uwzględnienie prowadziłoby do nieproporcjonalnego rezultatu. Takie stanowisko ma oparcie w orzecznictwie (ICJ Libya/Malta, Daily Sabah). Czym innym jest jednak ograniczenie znaczenia wyspy, a czym innym jej praktyczne wymazanie. Memorandum z 2019 r. znajduje się znacznie bliżej tej drugiej operacji.

Dlaczego patrzą na to Rzym i Nikozja

Włochy patrzą na Libię przez pryzmat energii i migracji. Gazociąg GreenStream łączy libijskie złoża z Sycylią, a minister obrony Guido Crosetto i szef dyplomacji Antonio Tajani przedstawiali stabilność południowego Morza Śródziemnego jako bezpośredni interes gospodarczy Włoch (Formiche).

Najbardziej narażony jest jednak Cypr. Europejskie koncerny energetyczne rozwijają złoża gazu na wodach cypryjskich, a produkcja ma ruszyć od 2028 r. (Phileleftheros). Jeżeli turecka mapa zyska większą legitymację w jednej części wschodniego Morza Śródziemnego, łatwiej będzie podważać roszczenia Nikozji w innej. Turcja wzmacnia memorandum obecnością wojskową w Libii, dlatego same dokumenty mogą nie wystarczyć, by przykryć porozumienie z 2019 r. (Les Clés du Moyen-Orient).

Ateny, które równocześnie blokują najnowszy pakiet sankcji UE wobec Rosji, aby chronić własny sektor żeglugowy, zakładają, że powolne wyznaczanie współrzędnych może okazać się skuteczniejsze niż polityczne memorandum. Na razie Grecja ma strategię prawną, której powodzenie zależy od państwa zbyt podzielonego, by łatwo stać się wiarygodnym partnerem.