Grecja płaci za wyjazd migrantów

Czy prawnik, który tłumaczy osobie ubiegającej się o azyl jej prawa, powinien zarabiać więcej wtedy, gdy ta osoba z tych praw rezygnuje? Grecki rząd właśnie tak skonstruował nowy mechanizm. Rozporządzenie przewiduje dodatkowe 250 EUR dla prawnika, jeżeli po udzielonej przez niego informacji prawnej wnioskodawca skorzysta z dobrowolnego wyjazdu. Greckie izby adwokackie uznały, że taka konstrukcja zamienia poradę prawną w bodziec do deportacji (Government Gazette PDF, In.gr). Żadna instytucja UE nie oceniła dotąd, czy system jest zgodny z unijnym prawem azylowym.

Jak działa premia

Nowa wspólna decyzja ministerialna 120961/2026 zastępuje organizacje pozarządowe prywatnymi prawnikami przy udzielaniu wstępnej informacji prawnej osobom ubiegającym się o azyl. Prawnicy mają trafiać do rejestru prowadzonego za pośrednictwem Izby Adwokackiej w Atenach i otrzymywać 160 EUR plus VAT za sesję informacyjną (ProtoThema English).

Spór dotyczy części odnoszącej się do osób objętych procedurą graniczną, czyli przyspieszonym trybem rozpatrywania wniosków stosowanym przez Grecję na zewnętrznej granicy UE. Jeżeli urzędnicy uznają, że dana osoba nie ma „silnego profilu uchodźczego”, a rozporządzenie nie wskazuje jasno, kto i według jakich kryteriów ma to oceniać, prawnik otrzyma dodatkowe 250 EUR plus VAT, jeśli wnioskodawca opuści Grecję w ciągu dwóch miesięcy (Ethnos). Sama deklaracja wyjazdu nie wystarczy. Warunkiem wypłaty jest faktyczne opuszczenie kraju.

Argument rządu jest prosty: informacją prawną powinni zajmować się wykwalifikowani prawnicy, nie NGO, a dobrowolny powrót jest przewidzianą w prawie UE ścieżką postępowania (Return Directive 2008/115/EC). Oba twierdzenia są prawdziwe. Problem leży gdzie indziej. Komitet Koordynacyjny greckich izb adwokackich zapowiedział, że prawnicy nie wezmą udziału w systemie, dopóki przepisy o premii nie zostaną uchylone. Jeden z greckich opisów sprowadził tę konstrukcję do logiki „polowania na głowy” (In.gr). Sens zastrzeżenia jest zasadniczy: prawnik, który zarabia więcej, gdy klient porzuca sprawę, ma interes finansowy sprzeczny z interesem tej osoby.

Same sesje nie są pełnomocnictwem procesowym. Według greckich mediów mogą odbywać się zdalnie i grupowo, po piętnaście lub więcej osób, a ich zakres obejmuje prawa proceduralne, obowiązki oraz możliwość powrotu (Newsbeast). W przypadku obywateli państw, których wnioski azylowe są uznawane w mniej niż 20% przypadków, informacja ma obejmować także sankcje karne za nielegalny wjazd lub pobyt.

UE zapisuje prawa w dyrektywach. Grecja decyduje, jak wyglądają przy biurku.

Unijne prawo azylowe gwarantuje prawo do informacji, konsultacji z doradcą prawnym oraz odwołania od decyzji odmownej (Directive 2013/32/EU). Nowe rozporządzenie w sprawie procedur azylowych, czyli rozporządzenie 2024/1348 będące jednym z głównych elementów Paktu o Migracji i Azylu, rozszerza stosowanie procedur granicznych, ale zachowuje te zabezpieczenia (Regulation (EU) 2024/1348). Prawo UE nie zabrania informowania wnioskodawców, że istnieje możliwość powrotu. Napięcie powstaje przy warunku wypłaty: prawnik dostaje więcej dopiero wtedy, gdy wnioskodawca wyjedzie.

Znaczenie tej sprawy wykracza poza Grecję, bo w połowie 2026 r. Pakt wszedł w fazę wdrażania. Jego polityczna obietnica brzmi: szybsze procedury, ale z zachowaniem indywidualnych gwarancji (European Commission Home Affairs). Grecja, jako jedno z głównych państw zewnętrznej granicy UE, będzie testowała te przyspieszone reguły w praktyce. Takie krajowe decyzje wykonawcze przesądzają, czy zabezpieczenia zapisane w pakiecie będą realnym prawem, czy tylko formalnym etapem procedury. Na podstawie dostępnych informacji można mówić o poważnym konflikcie z logiką unijnych gwarancji, choć nie o stwierdzonym naruszeniu prawa.

Komisja Europejska, Agencja UE ds. Azylu, która monitoruje systemy azylowe państw członkowskich, ani żaden sąd nie zajęły jeszcze stanowiska (EUAA Asylum Report 2026). Ścieżki kontroli istnieją. Greckie sądy administracyjne mogłyby rozpoznać indywidualną skargę. Komisja mogłaby wszcząć postępowanie naruszeniowe. Agencja UE ds. Azylu mogłaby wskazać konflikt interesów w kolejnym raporcie. Na razie nie wydarzyło się żadne z tych trzech.

Włochy pokazują inną wersję tego samego ryzyka. Europosłowie i organizacje pozarządowe zarzucały ośrodkom przetwarzania migrantów w Albanii brak przejrzystości oraz ograniczony dostęp do prawników (Euronews Italy). Organizacje medyczne i społeczne ostrzegają, że selekcja odbywa się w przestrzeniach kontrolowanych przez policję i przy bardzo krótkich terminach (Questione Giustizia). We Włoszech nie ma premii powiązanej z wynikiem sprawy. Skutek proceduralny może być jednak podobny: prawa formalnie pozostają, ale konstrukcja systemu utrudnia realne skorzystanie z nich.

Czego nadal nie wiemy

Nie ma jeszcze danych z wdrożenia. Nie wiadomo, ile sesji odbywa się indywidualnie, a ile grupowo. Nie wiadomo, ilu wnioskodawców otrzymuje tłumaczenie. Nie wiadomo też, jak często uruchamiana jest wypłata 250 EUR. Bez tych liczb nie da się rozstrzygnąć, czy premia rzeczywiście zmienia zachowania prawników i wnioskodawców, czy pozostaje marginalnym dodatkiem. Najmniej widoczne w tej debacie są osoby, których system dotyczy bezpośrednio. Kluczowe pytanie brzmi, czy którakolwiek z nich rozumiała, że zgoda na „dobrowolny wyjazd” może w praktyce zamknąć drogę do ochrony. Konstrukcja greckiego rozporządzenia nie daje na nie odpowiedzi.