Guterres wobec żądań Ankary

António Guterres przyleciał w niedzielę na Cypr, by sprawdzić, czy po latach zastoju da się wznowić rozmowy o zjednoczeniu wyspy podzielonej od tureckiej interwencji wojskowej z 1974 r. Była to pierwsza wizyta sekretarza generalnego ONZ na Cyprze od szesnastu lat (Euronews Germany). Nie poprzedził jej jednak ani projekt porozumienia, ani choćby wstępna zgoda stron na negocjacje. Wysłanniczka ONZ María Ángela Holguín ujęła cel wizyty bez ozdobników: przekonać obu przywódców, by w ogóle weszli do rozmów (Cyprus Mail). Problem nie leży więc w kalendarzu dyplomatycznym. Jedna strona chce federacji. Druga domaga się uznania dwóch odrębnych suwerennych państw.

Federacja kontra dwa państwa

Punktem odniesienia ONZ pozostaje dwustrefowa, dwuwspólnotowa federacja: jedno państwo, dwie politycznie równe wspólnoty, jedna suwerenność (S/RES/1251). Rząd cypryjski, reprezentujący Republikę Cypryjską kontrolowaną przez Greków cypryjskich, zapowiada, że odrzuci każdą formułę wykraczającą poza ten mandat (Cyprus Mail). Ateny stoją za tym stanowiskiem bez zastrzeżeń. Premier Kyriakos Mitsotakis przedstawia sprawę cypryjską jako problem europejski, a nie dwustronny spór grecko-turecki, jednocześnie jednoznacznie odrzucając podział wyspy (ERT, Lavaron).

Ankara idzie w przeciwnym kierunku. Tureccy przedstawiciele utrzymują, że żadne rozwiązanie nie może ominąć Turcji, a realistyczny proces musi wychodzić od „suwerennej równości” dwóch współistniejących państw (Hürriyet Daily News). Minister spraw zagranicznych Hakan Fidan powtórzył tę linię w rozmowie z Holguín kilka dni przed przyjazdem Guterresa (Politis). To nie jest twarda pozycja negocjacyjna wewnątrz ram ONZ. To zakwestionowanie samego założenia, na którym te ramy stoją.

Miejsce Brukseli — i granice jej wpływu

Unia Europejska próbuje być bardziej widoczna. 13 lipca Komisja Europejska powołała Raffaele Fitto na specjalnego przedstawiciela ds. Cypru, dając Brukseli konkretną osobę do koordynowania wkładu UE w proces prowadzony przez ONZ. Przed podróżą do Ankary Holguín spotkała się w Brukseli z Fitto i przewodniczącą KE Ursulą von der Leyen (Politis, Hürriyet Daily News). Szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas potwierdziła zarazem, że Bruksela traktuje ścieżkę ONZ jako właściwy proces polityczny (CNA).

UE ma wpływ, ale nie ma mandatu, by rozstrzygnąć sedno sporu. Cypr wszedł do Unii w 2004 r., jednak zgodnie z protokołem nr 10 do traktatu akcesyjnego prawo unijne nie obowiązuje na północy wyspy tak długo, jak pozostaje ona podzielona (EUR-Lex). Każde porozumienie musiałoby działać w realiach prawa UE, więc Komisja może wpływać na praktyczne elementy układu: handel, przepływ osób, dostosowanie regulacyjne. Nie może jednak sama rozwiązać pytania o suwerenność.

Nikozja chce powiązać szerszy postęp w relacjach UE-Turcja z ruchem w sprawie Cypru. Ankara odrzuca uzależnienie tych relacji od wyspy. Ten spór blokuje aktualizację unii celnej, porozumienia wizowe i głębszą współpracę w obszarze bezpieczeństwa. Nie ma też publicznie znanej oferty UE wobec Turcji, która wymieniałaby konkretne ustępstwa za postęp w sprawie cypryjskiej.

Gaz podnosi stawkę gospodarczą

Presję zwiększają dwa równoległe procesy energetyczne. Eni i TotalEnergies zbliżają się do ostatecznej decyzji inwestycyjnej w sprawie złoża gazowego Kronos u wybrzeży Cypru. Ten wspólny projekt mógłby stać się pierwszym komercyjnym wydobyciem offshore wyspy (Bloomberg). Osobno Turcja zaczęła przygotowywać badania sejsmiczne pod gazociąg w kierunku północnego Cypru po porozumieniu z 10 lipca zawartym z tamtejszymi władzami. Nikozja zaprotestowała, a włoskie analizy odczytały ten ruch jako próbę uczynienia z Ankary niezbędnego gracza energetycznego i silniejszego związania północy z Turcją (Kathimerini Cyprus, Notizie Geopolitiche). Gaz zwiększa koszt utrzymywania podziału. Nie zmienia jednak właściciela procesu pokojowego.

Większość stolic UE obserwuje sprawę z dystansu. Niemcy patrzą na Cypr przez pryzmat relacji z Turcją, a nie jako na temat wymagający osobnej polityki (Euronews Germany). Dostępne relacje wskazują, że Francja i Włochy śledzą dossier przez interesy energetyczne i kwestie suwerenności, ale pozostawiają pierwszeństwo ONZ. Politycznie sprawa cypryjska nadal należy przede wszystkim do Nikozji, Aten, Ankary i wąskiej grupy państw członkowskich bezpośrednio narażonych na skutki sporu. Guterres może nazwać różnicę między federacją a uznaniem dwóch państw i posadzić strony przy stole. Zamknięcie tej różnicy wymagałoby od Turcji negocjowania w ramach, które dziś sama odrzuca. Spór dotyczy uznania politycznego, nie organizacji kolejnej rundy rozmów.