Guterres sprawdza cenę Ankary

Gdy 27 lipca Antonio Guterres przylatuje na Cypr, nie chodzi jeszcze o właściwe negocjacje pokojowe. Sekretarz generalny ONZ spotka się z przywódcami Greków cypryjskich i Turków cypryjskich w najpoważniejszej od lat próbie odmrożenia procesu dotyczącego podziału wyspy, który trwa już 53 lata (UN, DW). Wizyta jest efektem kilku tygodni dyplomacji wahadłowej prowadzonej przez wysłanniczkę ONZ Maríę Ángelę Holguín oraz nowego zaangażowania Komisji Europejskiej.

To, czy z tej ofensywy powstanie realny format rozmów, zależy od dwóch warunków. Po pierwsze, trzeba utrzymać turecki warunek wstępny poza punktem startu procesu. Po drugie, Bruksela musi pokazać, że ewentualne porozumienie ONZ da się przełożyć na działające prawo UE.

Cena wejścia wyznaczona przez Turcję

Proces zatrzymuje się na przeszkodzie, która pojawia się jeszcze przed jego formalnym rozpoczęciem. Ankara odmawia udziału w negocjacjach, jeśli strona tureckocypryjska nie zostanie najpierw uznana za równorzędny, suwerenny podmiot. Turcja nazywa to „suwerenną równością” (Politis, Hürriyet Daily News). W praktyce oznacza to żądanie, by północ wyspy traktować jak odrębne państwo, zanim ktokolwiek usiądzie do stołu.

Taki punkt wyjścia zmieniłby całą logikę rozmów. Dotychczasowy cel ONZ zakłada jeden federalny Cypr, złożony z dwóch części składowych dzielących się władzą. Uznanie północy za suwerenny podmiot przesuwałoby proces w stronę modelu dwóch państw. Greccy i cypryjscy politycy traktują tę różnicę jako czerwoną linię (Euronews France).

Przed Guterresem stoi więc konkretne zadanie: doprowadzić do nieformalnego, poszerzonego spotkania bez przyjmowania tureckiej definicji problemu. W takim formacie przy jednym stole znalazłyby się Grecja, Turcja, Wielka Brytania, ONZ oraz obie strony cypryjskie, a rozmowom towarzyszyłyby sekwencja działań i kalendarz (RIK). Samo dojście do tego etapu, bez ustępstwa wobec tureckiego ramowania, byłoby już politycznym postępem.

Dlaczego Bruksela nie może stać z boku

Unia Europejska nie jest w tej sprawie obserwatorem. W prawie UE cały Cypr jest terytorium Unii. Jednocześnie unijne przepisy są zawieszone na obszarach, nad którymi Republika Cypryjska nie sprawuje skutecznej kontroli. Podstawą tego zawieszenia jest Protokół 10 do traktatu akcesyjnego Cypru. Ten sam dokument przewiduje, że po ewentualnym porozumieniu Rada UE, czyli ministrowie państw członkowskich działający jako prawodawca, musi jednomyślnie przyjąć wniosek Komisji o wejściu prawa UE w życie na północy wyspy (Protocol 10, EUR-Lex).

Polityczna umowa wynegocjowana pod auspicjami ONZ trafiłaby więc do Brukseli w najtrudniejszym momencie. To tam trzeba byłoby dostosować prawo UE do realiów całej wyspy, ustalić zasady dotyczące własności, uruchomić finansowanie i zmienić reżim Zielonej Linii, który reguluje przemieszczanie się przez podział. Zaangażowanie Unii jest nieuniknione. Dla Turcji to zarazem najłatwiejszy punkt ataku.

Tureckie MSZ uznało powołanie Raffaele Fitto na specjalnego przedstawiciela Komisji ds. Cypru za jednostronne i stronnicze. Ankara argumentuje, że Bruksela utraciła neutralność, gdy Cypr wszedł do UE w 2004 r. (Turkish MFA). Ten zarzut jest wygodny dla Turcji, ale nie jest pozbawiony logiki instytucjonalnej. Cypr zasiada w tej samej Radzie UE, która musiałaby później zatwierdzać część mechanizmów porozumienia, i współdecyduje o relacjach Unii z Turcją. Z perspektywy Ankary arbiter należy do jednej z drużyn.

Fitto, wiceprzewodniczący wykonawczy Komisji odpowiedzialny za spójność i reformy, został wskazany do tej roli 13 lipca (European Commission). Nie ma być mediatorem. Jego zadaniem jest praca w ramach procesu ONZ, koordynacja z Holguín i przygotowanie gruntu pod wznowienie negocjacji (Euractiv). 22 lipca szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas, po rozmowie z Holguín, potwierdziła poparcie UE dla ścieżki prowadzonej przez ONZ (Infobae/EFE).

Brakujący plan

Najsłabszym elementem obecnej konstrukcji pozostaje pytanie, co Bruksela zrobiłaby dzień po porozumieniu. W przywołanych publicznych informacjach nie widać, czy Fitto ma pisemny mandat, osobny zespół, harmonogram albo konkretny pakiet dotyczący rozszerzenia prawa UE na północ, rozstrzygania sporów własnościowych i przepływu środków. Komunikat Komisji o jego powołaniu opisuje rolę koordynacyjną, nie plan wdrożenia (European Commission).

Guterres może sprawdzić, czy rozmowy są jeszcze możliwe. Komisja Europejska musi odpowiedzieć na trudniejsze pytanie: czy Unia jest gotowa na dzień po ewentualnym porozumieniu.