Guterres sprawdza cypryjski impas

António Guterres przyleciał w niedzielę na Cypr na trzydniową serię rozmów z przywódcami podzielonej wyspy. Nie przywiózł projektu porozumienia. Przed jego wizytą nie było też zgody na wznowienie formalnych negocjacji. To najwyższy rangą ruch ONZ w sprawie cypryjskiej od załamania rozmów w Crans-Montana w Szwajcarii w 2017 r., ale jego cel jest świadomie ograniczony: sprawdzić, czy da się w ogóle zbudować format rozmów, skoro obie strony nie zgadzają się nawet co do tego, o czym miałyby rozmawiać.

Luka w założeniach

Ramy rozwiązania przyjęte przez Radę Bezpieczeństwa ONZ przewidują dwustrefową, dwuwspólnotową federację: jedno państwo, dwie politycznie równe wspólnoty, jedną suwerenność i jedno obywatelstwo (S/RES/1251, UN Press). Kilka dni przed przyjazdem Guterresa turecki minister spraw zagranicznych Hakan Fidan ponowił jednak postulat Ankary dotyczący „suwerennej równości”, co w praktyce oznacza rozwiązanie dwupaństwowe, poza formułą ONZ (Hürriyet Daily News, TRT World). W tym tkwi sedno problemu: ONZ ma mandat do pośredniczenia przy federacji, a Turcja publicznie odrzuca federację jako punkt dojścia.

Guterres ma spotkać się osobno z prezydentem Republiki Cypryjskiej Nikosem Christodoulidesem i liderem Turków cypryjskich Tufanem Erhürmanem, zjeść z nimi prywatną kolację, a następnie zwołać wspólne spotkanie przywódców w kontrolowanej przez ONZ strefie buforowej (Politis, UN Web TV). Ten kalendarz nie jest ustawiony pod przełom, lecz pod pomiar politycznej temperatury. Szef operacji pokojowych ONZ Jean-Pierre Lacroix mówił o wizycie jako części „bardzo intensywnych wysiłków politycznych” (CNA) — to dyplomatycznie ostrożna formuła, która potwierdza pracę za kulisami, ale nie sugeruje, że porozumienie jest blisko (DW).

Christodoulides podkreślił, że przed wizytą nie przesłano żadnego projektu rozwiązania (Stockwatch). Realnym wynikiem byłoby więc coś znacznie skromniejszego: format kolejnego etapu, harmonogram albo uzasadnienie, by włączyć Grecję, Turcję i Wielką Brytanię. To trzy państwa gwaranckie z układu niepodległościowego Cypru z 1960 r.; ich zgoda pozostaje niezbędna przy najtrudniejszych kwestiach bezpieczeństwa (CNA).

Bruksela może zwiększyć stawkę, ale nie zastąpi ONZ

Komisja Europejska jest w tej rundzie bardziej widoczna niż wcześniej. 13 lipca wskazała Raffaele Fitto, włoskiego wiceprzewodniczącego KE, jako specjalnego przedstawiciela do spraw Cypru (Open, Cyprus Mail). Wysłanniczka ONZ Maria Angela Holguin spotkała się 22 lipca w Brukseli zarówno z Fitto, jak i z przewodniczącą Komisji Ursulą von der Leyen, po czym pojechała do Ankary, by sprawdzić stanowisko Turcji (Politis).

Bruksela ma w tej sprawie bardzo konkretny interes. Cypr wszedł do UE w 2004 r., ale prawo unijne pozostaje zawieszone w północnej części wyspy, nad którą Republika Cypryjska nie sprawuje faktycznej kontroli. Ten wyjątek zapisano w traktacie akcesyjnym (EUR-Lex). Otwarcie w sprawie Cypru mogłoby też odblokować część zamrożonych relacji UE z Turcją, w tym handel, energię, transport i migrację (European Commission). Rada Europejska, czyli forum szefów państw i rządów wyznaczające kierunek polityczny Unii, określiła ewentualne zbliżenie z Ankarą jako stopniowe, odwracalne i uzależnione od postawy Turcji (European Council).

Fitto może powiązać unijne zachęty z procesem prowadzonym przez ONZ. Nie może jednak przejąć jego roli. Klucze do spraw wycofania wojsk i prawa interwencji pozostają w rękach państw gwaranckich, a Bruksela nie ma mandatu, by te kwestie rozstrzygać. Sam Guterres w raporcie dla Rady Bezpieczeństwa z 2017 r. pisał, że rozmowy w Crans-Montana upadły, ponieważ stronom nie udało się osiągnąć koniecznej „masy krytycznej” w najważniejszych rozdziałach, zwłaszcza dotyczących bezpieczeństwa i modelu rządzenia (S/2017/814). Od tamtej pory te spory nie stały się łatwiejsze.

Guterres może opisać rozbieżności i posadzić strony przy jednym stole. Nie może jednak zmusić Turcji, by negocjowała w ramach federacyjnych, które Ankara dziś odrzuca.