Węgry kończą rozliczenia prosumentów

Setki tysięcy węgierskich rodzin montowały panele fotowoltaiczne na dachach w przekonaniu, że państwo utrzyma zasady, na których opierał się rachunek inwestycji. Nadwyżki oddawane do sieci można było bilansować z późniejszym poborem energii w skali roku. Potem rząd zmienił sposób liczenia. Dziś gospodarstwo domowe sprzedaje energię z paneli za około 5 HUF za kilowatogodzinę, a kupuje ją z powrotem po 36 HUF w ramach taryfy objętej limitem cenowym albo nawet po 70 HUF po jego przekroczeniu (HVG, 24.hu). Różnica siedem do jednego wystarczyła, by rozsądna inwestycja domowa stała się finansowo wątpliwa.

Węgierski Trybunał Konstytucyjny odrzucił skargi na zmianę zasad (HVG). Spór prawny został więc zamknięty. Otwarta pozostała sprawa ważniejsza dla rynku: czy gospodarstwa domowe, firmy i inwestorzy mogą ufać regułom polityki energetycznej. Tym bardziej że Budapeszt szykuje się do skierowania setek milionów euro z UE do tego samego systemu.

Stara umowa i moment jej zerwania

W dawnym systemie rozliczenia netto rodzina z panelami na dachu mogła oddać energię do sieci w południe, a wieczorem odebrać ją w ramach rocznego bilansu. Płaciła tylko za różnicę między produkcją a zużyciem. Sieć działała więc jak darmowy magazyn energii. Nowe rozliczenie brutto traktuje oba przepływy osobno: energia oddawana do sieci ma własną, niską cenę, a energia pobierana z sieci jest liczona według taryfy detalicznej.

Przejście na nowe zasady obejmie ponad 320 000 domowych instalacji fotowoltaicznych, gdy wygasną dotychczasowe uprawnienia ochronne (Portfolio). Część właścicieli dostała kary za domniemane oddawanie energii do sieci w miejscach, gdzie wprowadzono ograniczenia przyłączeniowe, choć odczyty mogły wynikać ze zmienionej logiki pomiaru. Zmieniły się reguły, ale koszt błędu przerzucono na gospodarstwa domowe.

Tani prąd dla rodzin, droższy dla firm

Spór o fotowoltaikę odsłonił głębszą konstrukcję węgierskiego rynku energii. Analiza śledcza Telex/G7 opisała nieprzejrzyste kalkulacje taryf, brak publicznych danych o tym, gdzie sieć może przyjąć nowe moce, oraz państwowo powiązane grupy energetyczne obecne jednocześnie w wytwarzaniu, sieciach i sprzedaży detalicznej (Telex/G7). W takim układzie zasady rynku ustalają podmioty, których decyzji zewnętrzni uczestnicy nie są w stanie zweryfikować.

Węgierskie gospodarstwa domowe płacą za energię około 9,8 eurocenta za kWh, czyli mniej więcej jedną trzecią średniej unijnej. To efekt limitów cen utrzymywanych od 2013 r. (KSH). Różnicę ktoś jednak pokrywa. Według Telex/G7 odbiorcy przemysłowi i małe firmy ponoszą opłaty finansujące ten model, przez co ich rachunki są wyższe niż u unijnych konkurentów (Telex/G7). Jeżeli koszty i tak wracają przez taryfy regulowane albo mechanizmy państwowe, znika presja, która normalnie wymuszałaby większą efektywność systemu.

700 mln EUR przez wąskie gardło

Na modernizację sieci i projekty inteligentnego opomiarowania otwarto nabory warte około 540 mld forintów z udziałem środków unijnych (Portfolio). Pieniądze są częścią zmienionego węgierskiego planu w ramach unijnego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli funduszu pocovidowego, z którego państwa otrzymują zwrot po wykonaniu uzgodnionych reform. Rozdział energetyczny planu ma wartość ponad 700 mln EUR, z czego około 643 mln EUR przewidziano na sieci elektroenergetyczne (Telex).

Żadna płatność nie trafi jednak do Budapesztu, dopóki rząd nie wypełni 27 „superkamieni milowych” dotyczących niezależności sądów, walki z korupcją i ochrony budżetu (Komisja Europejska). Węgry nie złożyły jeszcze wniosku o płatność. Państwo potrzebuje inwestycji i unijnej gotówki, ale warunki praworządności opóźniają refundację. To tworzy zachętę, by wydawać szybko, a kwestie nadzoru i przejrzystości odłożyć na później.

O środki mogą ubiegać się operator przesyłowy MAVIR oraz sześciu operatorów dystrybucyjnych, w tym spółki sieciowe E.ON i MVM. Gospodarstwa domowe, niezależni deweloperzy i nowi uczestnicy rynku są poza tym mechanizmem. Jeżeli formuły taryfowe pozostaną nieczytelne, a przydział mocy przyłączeniowych nadal będzie nietransparentny, publiczne pieniądze zwiększą regulowaną bazę aktywów operatorów sieci, ale niekoniecznie poprawią dostęp do rynku.

Inwestycje są potrzebne, lecz problemem jest także dostęp

Węgierska sieć rzeczywiście nie jest gotowa na skalę inwestycji, które już powstały. EBOR przeznaczył 70 mln EUR w ramach pakietu wartego 210 mln EUR na projekt fotowoltaiczny z magazynem energii o mocy 450 MW, określając go jako jeden z pierwszych finansowanych projektowo hybrydowych aktywów odnawialnych w Europie Środkowo-Wschodniej (EBOR). Regionalne skutki tego napięcia pokazała w zeszłym tygodniu Rumunia: fotowoltaika pokrywała około 40% dziennej produkcji energii, ale wieczorem znikała z systemu, wypychając ceny spot powyżej 1 000 EUR/MWh (Digi24). Bez magazynów i przepustowości sieci słońce zalewa system w południe, a po zmroku odbiorcy zostają wystawieni na drogi rynek.

Przydatne porównanie daje Holandia. Tam również wygaszane są zasady bilansowania prosumentów, od 1 stycznia 2027 r., a koszty gospodarstw domowych mają wzrosnąć z około 770 do 1 030 EUR rocznie (Essent, Zonneplan). Różnica polega na otoczeniu regulacyjnym: Holendrzy publikują dane o dostępnej przepustowości sieci, mają jawne zasady kolejek przyłączeniowych i regulowane terminy przyłączeń. Według analizy Telex/G7 na Węgrzech nie ma porównywalnego zestawu publicznych danych (Telex/G7).

Węgry potrzebują inwestycji w sieć. Dotychczasowe dowody wskazują jednak, że barierą nie jest wyłącznie brak mocy technicznych, lecz także sposób przydzielania dostępu. Warunki wypłat z UE i konstrukcja przetargów mogą jeszcze wymusić większą przejrzystość. W obecnym układzie nic tego jednak nie gwarantuje.