Węgry wchodzą do Prokuratury Europejskiej

Przez pięć lat Węgry odmawiały przystąpienia do Prokuratury Europejskiej, czyli unijnego organu, który może samodzielnie prowadzić postępowania w sprawach nadużyć wobec budżetu UE. W Brukseli ta odmowa stała się symbolem szerszego problemu: Budapeszt nie chciał zewnętrznej kontroli nad systemem, przez który przepływają miliardy euro. Dlatego zamrożenie części funduszy unijnych dla Węgier nie było wyłącznie sporem o abstrakcyjną praworządność, lecz o to, kto realnie sprawdza zamówienia publiczne, dotacje i ściganie korupcji.

10 lipca Komisja Europejska potwierdziła udział Węgier jako 25. państwa członkowskiego Prokuratury Europejskiej (EU Law Live, Devdiscourse/Reuters). Decyzja zacznie obowiązywać 2 sierpnia (eucrim). Na razie jest to jednak przede wszystkim akt prawny. Węgry nie stworzyły jeszcze krajowych mechanizmów, bez których Prokuratura Europejska nie będzie w stanie wszcząć na miejscu ani jednej sprawy.

Kto będzie prowadził śledztwa

Najważniejsze pytanie brzmi dziś nie tyle, czy Węgry formalnie weszły do Prokuratury Europejskiej, ile kto będzie ją reprezentował w kraju. Ministerstwo Sprawiedliwości poinformowało 22 lipca, że grupa robocza przygotowuje na jesień zmianę konstytucji. Ma ona określić zasady działania europejskiego prokuratora reprezentującego Węgry oraz prokuratorów delegowanych, którzy prowadziliby sprawy na terytorium państwa (24.hu). Ustawy zmieniające procedurę karną mają być gotowe na początku 2027 r.

Mechanizm nominacji jest mieszany: część decyzji zapada w Budapeszcie, część w Brukseli. Węgry przedstawią trzech kandydatów na stanowisko europejskiego prokuratora. Jednego z nich powoła Rada UE, czyli forum ministrów państw członkowskich, po konsultacji z niezależnym panelem. Osobno trzeba będzie włączyć prokuratorów delegowanych do krajowego systemu oraz zapewnić im współpracę policji, organów kontrolnych i sądów.

Właśnie na tym etapie rozstrzygnie się sens całej operacji. Jeżeli reguły naboru dadzą rządowi faktyczną kontrolę nad obsadą stanowisk, obecność Prokuratury Europejskiej pozostanie w dużej mierze fasadowa. Jeżeli zabezpieczą niezależność prokuratorów, Budapeszt zaakceptuje poziom zewnętrznego nadzoru, któremu przez pół dekady konsekwentnie się opierał.

Pieniądze jako dźwignia

Wejście Węgier do Prokuratury Europejskiej jest częścią negocjacji o około 10 mld EUR zamrożonych środków z funduszy odbudowy i polityki spójności. Pieniądze są blokowane od 2022 r. z powodu zastrzeżeń dotyczących praworządności i walki z korupcją. Rada UE powiązała środki finansowe bezpośrednio z nieprawidłowościami w zamówieniach publicznych i słabością działań prokuratury (Council Decision 2022/2506).

Sama Prokuratura Europejska rozwiązuje tylko część problemu. Węgry mają do 31 sierpnia zrealizować 27 kamieni milowych reform i osobno przekonać Komisję, że zarzuty z 2022 r. zostały usunięte (EU Perspectives). W raporcie o praworządności za 2026 r. Komisja odnotowała decyzję o wejściu do Prokuratury Europejskiej, ale nadal wskazała ryzyka związane z niezależnością prokuratury i ściganiem korupcji na wysokim szczeblu (European Commission). Jak pisaliśmy wcześniej w tym miesiącu, węgierski Urząd ds. Integralności stwierdził systemowe zawyżanie cen w zamówieniach publicznych nawet wtedy, gdy formalne procedury są przestrzegane (To Brief). Żadna prokuratura nie naprawi sama rynku, na którym przewaga powstaje jeszcze przed etapem aktu oskarżenia.

Czego Prokuratura Europejska nie obejmie

Mandat Prokuratury Europejskiej jest wąski, choć dla budżetu UE bardzo istotny. Organ ściga przestępstwa naruszające interesy finansowe Unii: oszustwa dotyczące unijnych wydatków lub dochodów, korupcję powiązaną ze środkami UE oraz transgraniczne oszustwa VAT powyżej progu 10 mln EUR (Regulation 2017/1939). Korupcja krajowa, która nie ma związku z budżetem unijnym, pozostaje poza jego kompetencją (Le Club des Juristes).

Zakres działania ogranicza również data graniczna. Według Quotidiano Prokuratura Europejska uzyska kompetencję wobec czynów popełnionych od 1 czerwca 2021 r., kiedy rozpoczęła pracę w innych państwach. Wcześniejsze sprawy pozostaną w rękach węgierskiej prokuratury.

Polska pokazuje, jak wygląda członkostwo operacyjne. Po przystąpieniu Warszawy do Prokuratury Europejskiej, również po sporze o praworządność, urząd przeprowadził w lipcu 2026 r. czynności śledcze w Katowicach w sprawie oszustw celnych i VAT (EPPO). Rumunia przypomina z kolei o granicach tego narzędzia: mimo że Prokuratura Europejska działa tam od 2021 r., najnowsze ustalenia Komisji wskazały słaby postęp w ściganiu korupcji w sądownictwie (G4Media). Unijny prokurator może otwierać sprawy. Nie zastąpi jednak odbudowy krajowego wymiaru sprawiedliwości.

Decyzja o przystąpieniu jest wiążącym aktem prawa UE, a jurysdykcja Prokuratury Europejskiej może sięgać wstecz do połowy 2021 r. Dopiero jesienna zmiana konstytucji pokaże, czy rząd Pétera Magyara zgodził się na zewnętrzne ściganie jako realne ograniczenie władzy, czy potraktował je jako kolejny warunek do odhaczenia w negocjacjach o odblokowaniu funduszy.