Węgry wchodzą do Prokuratury Europejskiej

Budapeszt przez lata traktował Prokuraturę Europejską (EPPO) jako naruszenie suwerenności. Teraz przyjął warunek, którego rząd Viktora Orbána odmawiał od uruchomienia tej instytucji w 2017 r. Stawką nie była zmiana doktryny konstytucyjnej, lecz dostęp do pieniędzy: 16,4 mld EUR z funduszy unijnych, których Węgry nie mogły odblokować bez zgody na zewnętrzną kontrolę ścigania nadużyć wobec budżetu UE (Irish Times, Al Jazeera).

Decyzja otwiera drogę do postępowań karnych dotyczących wydatków z epoki Orbána, sięgających czerwca 2021 r. To ważna data: od niej EPPO działa operacyjnie, więc od niej miałaby obejmować Węgry jurysdykcją.

Jak pieniądze wygrały z suwerennością

Przez lata Budapeszt przekonywał, że EPPO oznacza wejście unijnego prokuratora w kompetencje państwa narodowego. Bruksela nie wygrała tego sporu argumentem prawnym. Wygrała go ceną, jaką zaczęła nakładać na odmowę.

W grudniu 2022 r. rządy państw UE zamroziły ok. 6,3 mld EUR węgierskich funduszy spójności z powodu korupcji i naruszeń praworządności (Rada UE). Zablokowane pozostały także pieniądze z Funduszu Odbudowy. W połowie 2026 r. łączna kwota środków, do których Budapeszt nie miał dostępu, sięgała ok. 16,4 mld EUR (Telex). Fundusze unijne przestały być automatycznym przelewem. Stały się transakcją: dostęp do pieniędzy w zamian za oddanie części kontroli nad ściganiem nadużyć.

Polityczny przełom nastąpił w kwietniu 2026 r., gdy Péter Magyar pokonał Viktora Orbána i zakończył rządy Fideszu (iFAIR, DW).

Nowy rząd działał szybko. Parlament przyjął pakiet reform stosunkiem głosów 142 do 39 i formalnie powiadomił Brukselę, że Węgry przystąpią do EPPO (Brussels Signal). Komisja przygotowuje teraz decyzję o uwolnieniu 10 mld EUR z węgierskiej puli odbudowy, choć końcowe zatwierdzenia jeszcze nie zapadły (Euronews).

Najdalej idącym ustępstwem w tym pakiecie jest właśnie wejście do EPPO. Od tej chwili węgierska prokuratura nie będzie jedyną instytucją decydującą o sprawach dotyczących unijnych pieniędzy. Niezależny organ UE uzyska jurysdykcję karną na terytorium Węgier.

Co prokurator może objąć, a czego nie

EPPO ściga oszustwa, korupcję, sprzeniewierzenie środków i poważne transgraniczne wyłudzenia VAT, ale tylko wtedy, gdy w grę wchodzą pieniądze UE (rozporządzenie 2017/1939). Nie jest ogólną agencją antykorupcyjną. Działa przez prokuratorów delegowanych: prawników powoływanych w systemie EPPO, osadzonych w krajowych porządkach prawnych, którzy prowadzą sprawy pod zwierzchnictwem unijnej prokuratury, ale przed sądami krajowymi. W praktyce daje to UE bezpośredni kanał wejścia do systemu karnego państwa członkowskiego.

Granica czerwca 2021 r. przesądza o skali ryzyka dla dawnego obozu władzy. Wtedy EPPO rozpoczęła działalność, a Komisja miała zaakceptować przystąpienie Węgier z jurysdykcją sięgającą tej daty (Euronews). W zakresie kontroli znalazłoby się więc pięć lat wydatków unijnych z czasów Orbána. Ta wsteczność nie obejmuje jednak wszystkich nadużyć władzy ani całego modelu rządzenia Fideszu. Dotyczy wyłącznie przestępstw finansowych związanych ze środkami UE, popełnionych po uruchomieniu EPPO.

Sama Prokuratura Europejska nie decyduje też o odblokowaniu pieniędzy. Jej skuteczność zależy od bardziej przyziemnych kwestii: ilu prokuratorów delegowanych powołają Węgry, czy dostaną realny dostęp do akt i czy sądy będą prowadziły sprawy w rozsądnym tempie.

Co pokazują Polska i Czechy

Najbliższym precedensem jest Polska. Warszawa przystąpiła do EPPO w lutym 2024 r., po zmianie rządu, traktując ten ruch jako element odbudowy wiarygodności wobec UE i warunek odblokowania funduszy. W polskiej debacie nazwano to „końcem ery łatwych pieniędzy z UE” (Rzeczpospolita). Ponad dwa i pół roku później sztandarowe sprawy rozliczeniowe wciąż nie zakończyły się prawomocnymi wyrokami (Radio ZET). Pieniądze wracają szybciej niż wymiar sprawiedliwości wydaje rozstrzygnięcia.

Czeski przykład pokazuje z kolei ograniczenie strukturalne. Nawet po tym, jak Komisja wezwała czeskie władze do zaprzestania deklarowania wydatków powiązanych z Agrofertem, firmy związane z byłym premierem Andrejem Babišem nadal otrzymywały bezpośrednie płatności rolne przez inne kanały unijne (Aktuálně.cz, iROZHLAS.cz). EPPO podnosi ryzyko karne przy oszustwach dotyczących pieniędzy UE. Nie zmienia jednak samych zasad płatności, które pozwalają części środków płynąć dalej.

Prawdziwy test

Najsilniejszym instrumentem nacisku UE wobec Węgier nie był art. 7, czyli traktatowa procedura karania państwa za odchodzenie od zasad demokracji, wymagająca jednomyślności pozostałych członków i nigdy niedoprowadzona do końca. Skuteczniejszy okazał się budżet. Mechanizm warunkowości, który wiąże wypłatę środków z przestrzeganiem zasad państwa prawa, zmusił Budapeszt do przyjęcia prokuratora pozostającego poza jego kontrolą.

Unia pokazała, że tam, gdzie zawodzą procedury wartości, może kupić sobie dostęp egzekucyjny pieniędzmi. Taki dostęp nie jest jeszcze odpowiedzialnością karną. Odpowiedzialność zaczyna się dopiero wtedy, gdy EPPO ma prokuratorów, akta i sądy, które rzeczywiście prowadzą sprawy. Europejski Trybunał Obrachunkowy jeszcze w tym roku wskazywał, że identyfikowalność wydatków z Funduszu Odbudowy pozostaje problemem nadzorczym (ECA).

Nie opublikowano dotąd samej decyzji akcesyjnej, szczegółowych warunków wstecznej jurysdykcji, liczby prokuratorów delegowanych ani harmonogramu operacyjnego. Bez tych danych węgierskie ustępstwo jest faktem prawnym, ale jeszcze nie działającym mechanizmem kontroli. Komisja, EPPO i rząd Magyara powinny pokazać, jak ten mechanizm ma działać w praktyce.