Węgry otwierają nabór do rad uczelni

Węgry próbują odblokować zamrożone środki z unijnych programów badawczych i wymiany akademickiej, oferując otwarty nabór do rad fundacji zarządzających uczelniami. Na pierwszy rzut oka brzmi to rozsądnie: wakaty mają być ogłaszane publicznie, zamiast obsadzane przez polityczne zaplecze. Tyle że unijne przepisy chroniące budżet nie pytają, czy pojawiły się ogłoszenia o pracę. Pytają, czy realnie zmieniła się kontrola nad pieniędzmi uczelni. Dotąd Komisja Europejska uznawała kolejne węgierskie korekty za niewystarczające.

Jak doszło do zamrożenia pieniędzy

Blokada finansowania nie wynikała z unijnej polityki edukacyjnej. Zastosowano rozporządzenie o warunkowości budżetowej (Regulation 2020/2092), czyli instrument pozwalający wstrzymać środki, gdy naruszenia praworządności w państwie członkowskim stwarzają ryzyko dla pieniędzy UE.

Pod koniec 2022 r. Rada UE, w której głosują rządy państw członkowskich, użyła tego mechanizmu wobec Węgier. W decyzji wykonawczej zablokowała nowe umowy grantowe i kontrakty z określonym typem węgierskich podmiotów: fundacjami zarządzającymi majątkiem w interesie publicznym. To właśnie te struktury prawnie prowadzą dziś wiele najważniejszych węgierskich uczelni. Kontrolują budżety, zamówienia i politykę kadrową. Komisja argumentowała, że politycznie powiązani członkowie rad, słabe reguły konfliktu interesów i niewystarczający nadzór tworzą konkretne ryzyko dla unijnych pieniędzy przepływających przez te fundacje (Commission statement).

Skutek był bezpośredni. Programy takie jak Erasmus+ i Horizon Europe działają przez umowy grantowe. Jeśli instytucja nie może podpisywać nowych umów, wypada z systemu. Węgierskie uczelnie fundacyjne straciły dostęp nie dlatego, że ktoś uderzył w ich sale wykładowe, lecz dlatego, że podmiot prawny stojący nad nimi został uznany za ryzyko budżetowe.

Dlaczego otwarty nabór może nie wystarczyć

Najnowsza propozycja Budapesztu zakłada, że kandydaci mogliby publicznie zgłaszać się do rad fundacji, przy utrzymaniu obecnego modelu przez roczny okres przejściowy. Szersza pula kandydatów zwiększa przejrzystość wobec zamkniętych nominacji. To nie budzi sporu.

Problem polega na tym, że zastrzeżenia Komisji nigdy nie dotyczyły wyłącznie sposobu ogłaszania wakatów. Chodziło o to, kto ostatecznie wybiera członków rad, czy politycy mogą w nich zasiadać, jak egzekwowane są reguły konfliktu interesów, czy członków rad można odwołać i kto finalnie kontroluje majątek uczelni. Otwarty konkurs zmienia pierwszy etap procedury. Nie narusza reszty łańcucha decyzyjnego.

Komisja nie uznała wcześniejszych zmian Węgier za wystarczające i utrzymała zakaz wobec objętych nim uczelni. Aktualizacja z grudnia 2023 r. potwierdziła, że środki warunkowości wobec Węgier zostały utrzymane. Schemat pozostaje ten sam: Budapeszt ogłasza naprawę, Bruksela sprawdza, czy polityczna kontrola rzeczywiście się cofnęła, po czym uznaje, że nie.

Koszt wykraczający poza Węgry

Zamrożenie środków ma skutki poza samymi Węgrami. Konsorcjum badawcze w Horizon Europe działa tylko wtedy, gdy każdy partner spełnia warunki udziału. Gdy węgierska uczelnia fundacyjna wypada, projekt musi przestawić pakiety robocze albo znaleźć zastępstwo. W Erasmus+ blokada znajduje się po stronie węgierskiej: uczelnie partnerskie z innych państw nie mogą budować umów dwustronnych z instytucją, która nie ma prawa ich podpisać.

Według Portfolio odbudowa zaufania i pełnego dostępu do programów może potrwać lata. Słowackie relacje opisują sprawę przede wszystkim jako problem fiskalny i reformowy, a nie spór o suwerenność (Denník N).

W ramach rozporządzenia o warunkowości jest tylko jedna ścieżka powrotu. Komisja ocenia, czy Węgry usunęły wskazane ryzyka, proponuje zniesienie środków, a decyzję podejmuje Rada UE (Regulation 2020/2092, Art. 7). Krajowe ogłoszenie nie skraca tej procedury.

Kluczowe pytania pozostają bez odpowiedzi. Kto wybierze kandydatów spośród osób zgłoszonych w otwartym naborze? Czy osoby powiązane politycznie nadal będą mogły zasiadać w radach? Co stanie się w rocznym okresie przejściowym, gdy dotychczasowe rady zachowają kontrolę? UE stworzyła mechanizm warunkowości po to, by chronić budżet przed wadliwym zarządzaniem. Teraz musi rozstrzygnąć, czy węgierski otwarty nabór zmienia układ władzy nad pieniędzmi uczelni, czy tylko porządkuje dokumenty wokół tego samego systemu.