Węgry uchwalają prawo pod €16.4bn z UE

Węgierski parlament w ubiegłym tygodniu przyjął pakiet antykorupcyjny większością 142 do 39 głosów. Stawką jest około 16,4 mld EUR zamrożonych środków unijnych (Brussels Signal, kormany.hu). Nowe przepisy zaostrzają wymogi dotyczące oświadczeń majątkowych, wzmacniają Urząd ds. Integralności, czyli węgierski organ antykorupcyjny, oraz likwidują fundacje interesu publicznego powiązane z rządem Viktora Orbána. Od reakcji Komisji Europejskiej zależy teraz praktyczne znaczenie unijnej warunkowości: czy wystarczy zmiana prawa na papierze, czy Bruksela poczeka, aż reformy zaczną działać.

Trzy pule, jeden termin

Zamrożone pieniądze są rozdzielone między trzy mechanizmy. Około 10,4 mld EUR pochodzi z węgierskiej części Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli unijnego funduszu inwestycyjnego po pandemii. Te środki pozostają zablokowane, ponieważ Budapeszt nie spełnił 27 „superkamieni milowych” dotyczących niezależności sądów, walki z korupcją i kontroli audytowej (European Commission).

Osobno rządy państw UE zamroziły 6,3 mld EUR z polityki spójności, czyli pieniędzy na rozwój regionalny. Zastosowały rozporządzenie o warunkowości, które pozwala blokować wypłaty, gdy naruszenia praworządności zagrażają budżetowi UE (Council of the EU). Trzecia część, około 2,2 mld EUR, zależy od przywrócenia autonomii uczelniom przekazanym fundacjom powiązanym z rządem (European Commission).

Najpilniejsza jest pula odbudowy. Węgry straciły już bezpowrotnie około 1 mld EUR wskutek automatycznego anulowania zobowiązań, czyli mechanizmu wygaszającego niewykorzystane środki (Centre for European Reform). Dla pozostałych pieniędzy kluczowy jest 31 sierpnia: do tego dnia wszystkie kamienie milowe muszą zostać spełnione, we wrześniu mają trafić wnioski o płatność, a wypłaty powinny zakończyć się przed końcem roku. Jeśli choć jeden superkamień milowy nie zostanie zaliczony, pieniądze przepadną (DW).

Skrót przez bank rozwoju

Zmieniony węgierski plan odbudowy kieruje dużą część środków przez Węgierski Bank Rozwoju, MFB. Rząd miałby wnieść unijne pieniądze do banku jako kapitał, co w logice unijnych reguł można uznać za weryfikowalną inwestycję. Dopiero później, przez programy MFB, środki płynęłyby przez lata na kredyty dla MŚP, mieszkania na wynajem i tabor kolejowy (Telex).

Dávid Vitézy, minister nadzorujący ten proces, ogłosił 25 czerwca, że Komisja zaakceptowała zmieniony plan, a w ślad za tym ma pojawić się nowa ustawa o MFB. Jej celem jest przekształcenie banku z czegoś, co sam Vitézy nazwał rządowym „domowym skarbcem”, w instytucję zdolną do zarządzania pieniędzmi UE (Portfolio).

Ryzyko tkwi w konstrukcji. Bankwatch ostrzegł, że skierowanie pieniędzy z funduszu odbudowy do MFB w formie zastrzyku kapitałowego może osłabić monitoring. Polityki inwestycyjne decydujące o późniejszym wydawaniu środków znalazłyby się poza komitetem monitorującym fundusz odbudowy, pod nadzorem odrębnych komitetów eksperckich, na których skład komitet monitorujący nie miałby wpływu (Bankwatch). Komisja mogłaby więc potwierdzić, że kapitał trafił do zreformowanego banku. To, czy później sfinansuje konkurencyjne przetargi i ominie konflikty interesów, zależałoby od nadzoru prowadzonego długo po księgowym zaksięgowaniu operacji.

Kto sprawdza i kiedy kończy się nacisk

W tym sporze warunkowość rzeczywiście zadziałała jako narzędzie presji. Pieniądze zostały zamrożone, a Budapeszt zaczął uchwalać przepisy dokładnie w obszarach wskazywanych przez Komisję: przejrzystości zamówień publicznych, zarządzania fundacjami i oświadczeń majątkowych (Europa Press, Al Jazeera). Niemieckie media publiczne ujęły sprawę jako test wiarygodności: ustawy antykorupcyjne przyjęte pod presją UE powinny uruchamiać wypłaty dopiero po pełnym wdrożeniu (Deutschlandfunk, Euractiv).

Tempo samo w sobie rodzi jednak problem. Amnesty International skrytykowała pośpieszne konsultacje, argumentując, że ekspresowa reforma praworządności może odtworzyć te same praktyki, które formalnie ma naprawić (taz).

Dwie największe pule podlegają też różnym procedurom. Komisja może zaakceptować płatności z funduszu odbudowy na podstawie własnej oceny kamieni milowych. Zamrożenie środków z polityki spójności nastąpiło decyzją rządów państw UE w Radzie, więc jego cofnięcie wymaga osobnej decyzji politycznej. Poza uczestnikami procesu nikt nie zna jeszcze zasad, według których MFB miałby wydawać pieniądze; według samego komunikatu Vitézyego tekst ustawy nie został opublikowany.

Nowe przepisy dają Węgrom miejsce przy stole, przy którym zapadnie decyzja o weryfikacji. Precedens wyznaczy to, czy Komisja będzie śledzić pieniądze także po ich wpłynięciu do banku rozwoju, czy uzna sam zastrzyk kapitałowy za dowód wykonanej reformy.