Węgry walczą o €10 billion

Węgierski spór z Brukselą o pieniądze z funduszu odbudowy wchodzi w fazę, w której mniej liczy się polityczna deklaracja, a bardziej dokumenty, terminy i dowody. Minister transportu Dávid Vitézy powiedział 14 sierpnia, że w przypadku około połowy projektów z węgierskiego planu odbudowy kamienie milowe zostały już spełnione, a wszystkie decyzje muszą zapaść do 31 sierpnia (24.hu, Portfolio). To sygnał postępu politycznego, nie decyzja o wypłacie. Budapeszt nie złożył jeszcze formalnego wniosku, który uruchomiłby weryfikację Komisji Europejskiej.

Stawką jest około 10 mld EUR dotacji i pożyczek z unijnego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli funduszu po pandemii, z którego rządy dostają pieniądze za wykonanie wcześniej uzgodnionych reform i inwestycji (Schoenherr, strona KE o Węgrzech). Ta kwota ma znaczenie nie tylko dla budżetu Viktora Orbána. Pokazuje też, jak bardzo Węgry odstają od państw regionu, które startowały z podobnymi planami. BNP Paribas wskazał pod koniec lipca, że niewypłacone pozostaje 91% węgierskiej alokacji z RRF, równowartość około 4,3% PKB. To największa zaległa część środków w Europie Środkowej (BNP Paribas). Polska, Czechy i Rumunia pobrały już znacznie więcej, dlatego przypadek Węgier stał się testem tego, czy końcowe reguły funduszu rzeczywiście będą egzekwowane.

Łańcuch terminów: najpierw wykonanie, potem dokumenty

Wytyczne Komisji dotyczące zamknięcia RRF stawiają granicę jasno: wszystkie kamienie milowe i cele muszą zostać zrealizowane do 31 sierpnia 2026 r. Działania podjęte po tej dacie nie mogą zostać zaliczone przy pozytywnej ocenie (komunikat KE o zamknięciu funduszu). Ten sam termin potwierdził Europejski Trybunał Obrachunkowy (ETO).

Po 31 sierpnia nie będzie już miejsca na wdrażanie, zostanie wyłącznie procedura. Węgry muszą do 30 września złożyć wniosek o płatność wraz z dokumentacją. Komisja ma następnie dwa miesiące na weryfikację, konsultuje się z Komitetem Ekonomiczno-Finansowym, czyli gremium urzędników ministerstw finansów państw UE opiniującym wypłaty, i chce zamknąć decyzje płatnicze do 18 grudnia (komunikat KE o zamknięciu funduszu, Parlament Europejski).

Gdy więc Vitézy mówi o spełnionych kamieniach milowych, opisuje dopiero pierwszy odcinek drogi: krajową deklarację, po której następują weryfikacja KE, przelew środków i dopiero potem realne wykonanie projektów. Węgry są na początku tej sekwencji.

Hiszpania pokazała, jak wygląda weryfikacja

Cztery dni przed wystąpieniem Vitézyego Hiszpania otrzymała 6,234 mld EUR w ramach szóstej płatności z własnego planu odbudowy. Komisja oceniła 73 kamienie milowe, zaakceptowała kwotę brutto 7,021 mld EUR, a następnie potrąciła rozliczenia zaliczkowe i przelała kwotę netto (hiszpańskie Ministerstwo Finansów, El País).

Przypadek Hiszpanii pokazał też, że Komisja może rozdzielać oceny. Bruksela uwolniła 265 mln EUR wcześniej wstrzymanych z piątej płatności, ale trzy cele z szóstej pozostawiła pod dalszą oceną (Brussels Times). Dla Węgier to ważny sygnał. Komisja nie musi rozstrzygać całych 10 mld EUR jednym „tak” albo „nie”. Może wypłacić część środków za elementy uznane za wykonane i zatrzymać resztę.

Przelew do banku łatwiej sprawdzić niż system antykorupcyjny

Zwykłe kamienie milowe często sprowadzają się do pytania, czy wybudowano linię kolejową albo uruchomiono system cyfrowy. Węgierski plan zawiera jednak także 27 tzw. superkamieni milowych, czyli warunków o takiej wadze, że bez ich spełnienia środki pozostają zamrożone. Dotyczą niezależności sądownictwa, korupcji i zamówień publicznych. Rada UE dopisała je w grudniu 2022 r. z powodu wieloletnich zastrzeżeń wobec stanu praworządności na Węgrzech (Rada UE).

Budapeszt wykonał pewne formalne ruchy antykorupcyjne: opublikował rejestr firm wykluczonych z przetargów publicznych za wcześniejsze naruszenia (Euronews) i przystąpił do Prokuratury Europejskiej, unijnego organu prowadzącego postępowania w sprawach oszustw przeciw budżetowi UE. Krajowe przepisy dotyczące powoływania prokuratorów są jednak nadal przygotowywane (eucrim, 24.hu).

Zmieniony węgierski plan opiera się również na kamieniach milowych, które łatwiej udokumentować: dokapitalizowaniu państwowego banku rozwoju czy wehikułach finansujących tabor kolejowy. Przelew potwierdzony przez audytorów spełnia finansowy kamień milowy szybciej niż nowa linia kolejowa może stać się widoczna dla pasażerów (Zenith Market Intelligence). Nie jest to samo w sobie obejściem zasad, jeśli zatwierdzony przez Radę UE kamień milowy definiuje rezultat jako wniesienie kapitału. Zmienia jednak charakter testu. Obywatel może nie zobaczyć do 31 sierpnia nowego szpitala ani pociągu, podczas gdy Bruksela będzie sprawdzać formalnie ważny warunek: działający rejestr albo zakończone dokapitalizowanie.

Szybkie odmrożenie pieniędzy pomogłoby węgierskiemu budżetowi i państwowym pośrednikom realizującym zatwierdzone projekty, a z czasem także obywatelom, jeśli za środkami pójdą inwestycje w mieszkalnictwo, transport, edukację i zdrowie (Kormany.hu). Twarda weryfikacja służy natomiast wiarygodności unijnego budżetu. Parlament Europejski pozwał Komisję w 2024 r. za zbyt łatwe, jego zdaniem, odblokowanie części węgierskich środków spójności, więc każda oznaka pobłażliwości wobec Budapesztu będzie politycznie kosztowna (Parlament Europejski).

Węgry nadal mogą dostać pieniądze. Problem w tym, że akty prawne i przelewy kapitałowe sprawdza się szybciej niż zabezpieczenia antykorupcyjne, które mają działać w praktyce. Komisja będzie oceniać dowody, nie tempo uchwalania ustaw.