Węgry bez dostępu do €16.4 billion

Komisja Europejska opublikowała 15 lipca raport o praworządności za 2026 r., wzywając Węgry do przyspieszenia reform i wzmocnienia kontroli antykorupcyjnych. Nowy rząd premiera Pétera Magyara dostał w nim polityczny kredyt zaufania. Nie dostał jednak pieniędzy. Około 16,4 mld EUR z funduszy unijnych pozostaje zamrożone, a Budapeszt ma już tylko tygodnie, by pokazać, że ustawy uchwalone po odejściu Viktora Orbána działają także poza papierem.

Cztery blokady, żadnego uniwersalnego klucza

Zamrożone środki dla Węgier wyglądają jak jeden spór z Brukselą. W rzeczywistości są czterema odrębnymi postępowaniami. Raport o praworządności może monitorować, zalecać i tworzyć polityczną presję, ale sam nie blokuje ani nie uwalnia ani jednego euro. Prawdziwe decyzje zapadają w ramach osobnych instrumentów prawnych, z innymi przesłankami i innymi instytucjami odpowiedzialnymi za ocenę.

Pierwszą część pieniędzy obejmuje mechanizm warunkowości budżetowej, czyli rozporządzenie 2020/2092. To narzędzie, po które Bruksela sięga wtedy, gdy korupcja lub słabość instytucji grożą niewłaściwym wydawaniem środków UE. Urzędnik Komisji powiedział 15 lipca podczas wysłuchania w Parlamencie Europejskim, że w ramach tego mechanizmu nadal zablokowane jest około 4,2 mld EUR. Kolejne 2,2 mld EUR zamrożono z powodu warunków dotyczących wolności akademickiej, powiązanych z Kartą praw podstawowych UE. Od stycznia nie odblokowano żadnych środków (wysłuchanie w Parlamencie Europejskim).

Największa pula znajduje się jednak w Instrumentie na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli unijnym funduszu odbudowy po pandemii. Tam pieniądze wypłacane są dopiero po potwierdzeniu wykonania konkretnych kamieni milowych (strona Komisji o węgierskim KPO). Ministrowie finansów państw UE zatwierdzili 10 lipca zmieniony węgierski plan odbudowy, otwierając drogę do około 10 mld EUR. Warunek jest zasadniczy: wypłaty zależą od realizacji 27 „superkamieni milowych” dotyczących korupcji, zamówień publicznych i niezależności sądów (Brussels Signal).

Reformy w trybie przyspieszonym

Na poziomie legislacji rząd Magyara działał szybko. W czerwcu węgierski parlament przyjął ponad 30 nowelizacji: rozszerzył kompetencje Urzędu ds. Integralności, zaostrzył zasady składania oświadczeń majątkowych i przebudował fundacje interesu publicznego kontrolujące aktywa szacowane na około 8,5 mld EUR (Bloomberg, Telex). 10 lipca Węgry przystąpiły do Prokuratury Europejskiej, unijnej instytucji ścigającej nadużycia finansowe przeciwko budżetowi UE, jako 25. państwo uczestniczące w tym systemie (Euronews).

Z polskiej perspektywy wniosek nasuwa się sam: warunkowość unijna wymusiła zmianę instytucjonalną na Węgrzech podobnie jak wcześniej w Polsce, gdy rząd Donalda Tuska próbował zamknąć spory o praworządność z Brukselą (OKO.press). Tyle że skuteczność warunkowości nie mierzy się liczbą uchwalonych ustaw. Rozstrzygnie ją dopiero to, czy nowe instytucje zaczną naruszać interesy tych, którzy korzystali ze starego systemu.

Ustawy to jeszcze nie instytucje

Najlepsze reformy zapisane w ustawach nie mają wartości, jeśli nie idzie za nimi egzekucja. W ocenie węgierskiego planu odbudowy sama Komisja opisała, czym powinien zajmować się Urząd ds. Integralności: wykrywaniem nadużyć, weryfikacją oświadczeń majątkowych i interwencją wtedy, gdy procedury zamówień publicznych wyglądają na ustawione (ocena Komisji). Brakuje jednak dowodów, że urząd rzeczywiście to robi. Publicznie nie wiadomo, ile postępowań przetargowych wstrzymał, ile oświadczeń majątkowych sprawdził ani czy zmieniły się schematy zamówień trafiających do firm powiązanych politycznie.

Organizacje społeczne ostrzegały jeszcze przed publikacją raportu, że roczny cykl praworządności może stać się ćwiczeniem w odhaczaniu zaleceń, jeśli rekomendacjom nie będą towarzyszyć terminy i realna kontrola wykonania (Europejska Federacja Dziennikarzy). Historia działań Komisji wzmacnia ten zarzut. W 2023 r. wobec Węgier Orbána i w 2024 r. wobec Polski rządu Tuska Bruksela zmierzała do odblokowania środków, zanim pełna zgodność z warunkami została zweryfikowana. To rodzi pytanie, czy warunkowość jest wiarygodnym narzędziem egzekwowania praworządności, czy raczej politycznym mechanizmem zarządzania kryzysem (CER).

Termin rozliczenia Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności przypada na sierpień 2026 r., co dodatkowo skraca pole manewru. Jeśli reformy i inwestycje nie zostaną wtedy zakończone, Węgry mogą trwale stracić dostęp do pozostałych pieniędzy z funduszu odbudowy (strona Komisji o węgierskim KPO). Komisja znalazła się więc przed własnym testem odpowiedzialności: sprawdzić reformy dokładnie mimo presji czasu albo ponownie wypłacić środki, zanim pojawi się twardy dowód zmiany. Od tej decyzji zależy, czy unijna warunkowość pozostanie bramą, czy stanie się obrotowymi drzwiami.