Węgry oddają państwu udziały w MOL

Minister sprawiedliwości Márta Görög ogłosiła 19 lipca, że majątek przeniesiony przez rząd Viktora Orbána do politycznie kontrolowanych fundacji wróci do własności państwa. To ustępstwo uderza dokładnie w ten mechanizm, przez który Bruksela zamroziła Węgrom część unijnych pieniędzy: rady fundacji, ich skład i reguły nadzoru. Otwarte pozostaje pytanie, czy Budapeszt zrobił już wystarczająco dużo, by pieniądze odblokować. Dla Węgier to pytanie bardzo kosztowne.

Co zbudował Orbán i co zamroziła UE

Za rządów Viktora Orbána uniwersytety, instytucje kultury i udziały w spółkach zaczęto wyprowadzać spod bezpośredniego zarządu państwa do tzw. fundacji powierniczych interesu publicznego. W praktyce oznaczało to powstanie struktur formalnie odrębnych od rządu, ale obsadzanych ludźmi obozu władzy. Zabezpieczenia przed konfliktem interesów były słabe, a demokratyczny nadzór ograniczony (Times Higher Education, Euronews).

Bruksela sięgnęła po mechanizm warunkowości budżetowej, czyli unijne prawo pozwalające zamrażać środki, gdy istnieje ryzyko, że pieniądze UE nie są chronione przed polityczną kontrolą albo korupcją. W grudniu 2022 r. Rada UE, w której głosują rządy państw członkowskich, zawiesiła 55% węgierskich zobowiązań z polityki spójności i zakazała nowych unijnych kontraktów z podmiotami prowadzonymi przez fundacje (Council press release, Regulation 2020/2092). Skutek był konkretny: węgierskie uczelnie wypadły z Erasmus+ i Horizon Europe, dwóch najważniejszych unijnych programów wymiany studenckiej i badań naukowych (Euronews).

Ustępstwo i znaczenie sprawy MCC

Szesnaście fundacji niezwiązanych bezpośrednio z uczelniami ma zostać wygaszonych od 31 lipca, a ich aktywa i zobowiązania przejdą na państwo do 31 sierpnia (Telex, Portfolio).

Najważniejszym przypadkiem jest Mathias Corvinus Collegium, czyli MCC. Instytucja posiadała 10% udziałów w MOL, węgierskim koncernie naftowym, wycenianych na ponad 1 mld EUR (Le Monde). Ten pakiet ma teraz wrócić do państwa. Likwidacja MCC nie jest więc gestem symbolicznym. Oznacza rozmontowanie finansowo silnej instytucji, którą Orbán wykorzystywał do kształcenia i promowania lojalnych wobec siebie środowisk.

Fundacje utrzymujące uczelnie dostały więcej czasu: ich przekształcenie ma potrwać do 1 sierpnia 2027 r., aby nie zakłócić roku akademickiego (Index). Dla Brukseli najważniejsze są jednak nie same terminy, lecz reguły władzy w uczelniach. Wybór rektorów ma wrócić do senatów uniwersyteckich, a czynni politycy mają zostać wyłączeni z rad fundacji (Wonkhe).

Kto zdecyduje o odmrożeniu pieniędzy

Reforma trafia w punkty, które Bruksela wskazywała od początku. Problem polega na tym, że mechanizm warunkowości nie wynagradza za pierwsze sygnały zmiany. Ograniczenia mogą zostać zdjęte dopiero wtedy, gdy konkretne ryzyka zidentyfikowane w 2022 r. zostaną „wystarczająco usunięte” (Regulation 2020/2092). KE nadal traktuje fundacje jako część szerszego problemu praworządności na Węgrzech, a nie jako odrębny spór o jeden program (Commission).

Znaczenie ma także ścieżka decyzyjna. To KE ocenia, czy Węgry naprawiły wskazane ryzyka. Część pieniędzy, w tym około 10 mld EUR z funduszu odbudowy, zależy od zatwierdzenia przez Komisję konkretnych kamieni milowych reform (n-tv). Z kolei środki zamrożone po stronie mechanizmu warunkowości wymagają formalnego głosowania rządów państw UE w Radzie. Pieniądze z funduszu odbudowy nie popłyną dlatego, że ministrowie użyją łagodniejszego języka. Węgry muszą spełnić cele reform, a KE musi to potwierdzić (EUperspectives).

Doświadczenie Polski po przejęciu władzy przez rząd Donalda Tuska pokazuje, że Bruksela potrafi odbudowywać zaufanie po zmianie politycznej. Pokazuje też drugą stronę tego procesu: pierwsze decyzje nie są jeszcze końcowym dowodem naprawy (Verfassungsblog).

Studenci płacą za opóźnienie

Koszt różnicy między polityczną deklaracją a instytucjonalną weryfikacją ponoszą dziś węgierscy studenci i badacze. Loretta Huszák, wykładowczyni Uniwersytetu Corvinusa, oceniła, że finansowanie z Erasmus+ na rok akademicki 2026/2027 jest w praktyce już stracone. Realistyczny powrót mógłby objąć dopiero nabory mobilności na rok 2027/2028 (Eduline). Nadal dotkniętych restrykcjami pozostaje dwadzieścia jeden instytucji (Euronews).

Węgierskie ustępstwo jest realne: likwidacja fundacji, powrót aktywów wartych ponad miliard euro, zmiana zasad zarządzania uczelniami. KE nie opublikowała jednak szczegółowej listy dowodów, które muszą zostać przedstawione, aby odblokować poszczególne ograniczenia. Dopóki jej nie ma, Budapeszt może ogłaszać wykonanie reform, a studenci nadal pozostaną poza programami. Bruksela pokazała, że presja finansowa działa. Teraz powinna jasno powiedzieć, po czym pozna, że naprawa rzeczywiście nastąpiła.