Węgry odsuwają prezydenta Sulyoka

Węgry po erze Viktora Orbána mierzą się z problemem, którego Unia dobrze dotąd nie rozwiązała: jak naprawiać państwo przejęte przez jedną partię, nie powielając metod, które do tego przejęcia doprowadziły. W niedzielę parlament w Budapeszcie przegłosował 139 do 6 zmianę konstytucji, która usuwa urzędującego prezydenta i przebudowuje sądownictwo (Le Figaro, Reuters). Fidesz Orbána zbojkotował posiedzenie. Premier Péter Magyar demontuje instytucje budowane przez poprzedni obóz przez 14 lat, ale robi to narzędziem, które Orbán doprowadził do perfekcji: większością konstytucyjną rozstrzyga, kto realnie sprawuje władzę. Dla Brukseli to test niewygodny, bo tym razem granice państwa prawa przesuwa rząd deklarujący kurs proeuropejski.

Co rozbiera poprawka

Pakiet uderza w personalne i instytucjonalne zaplecze pozostawione przez Orbána. Przepis przejściowy kończy mandat prezydenta Tamása Sulyoka, nominata z czasów poprzedniego obozu, dając mu pięć dni na podpisanie tekstu przed uruchomieniem procedury usunięcia (Reuters). Nowy limit wieku 70 lat dla sędziów Sądu Konstytucyjnego usuwa czterech urzędujących członków, w tym prezesa sądu (Euronews, CMS). Skład tego sądu ma znaczenie zasadnicze: może blokować lub legalizować niemal cały program nowego rządu.

Poprawka przywraca też Sądowi Konstytucyjnemu możliwość kontroli ustaw budżetowych, czyli kompetencję odebraną za Orbána. Tworzy również umocowany w konstytucji urząd do odzyskiwania majątku, który ma śledzić niewłaściwie wykorzystane środki publiczne i fundusze unijne (CEAC Law, Frankfurter Rundschau).

Naprawa czy odwrócone przejęcie

Argument za działaniem jest poważny. Orbán obsadził lojalistami prezydenturę, sądy i telewizję publiczną, a następnie osłabił mechanizmy, które mogłyby ich kontrolować. Pozostawienie tego układu bez zmian oznaczałoby, że przegrana sieć polityczna zachowuje skuteczną władzę nad rządem wybranym po niej (CER).

Argument przeciwny jest równie trudny do zignorowania. Przepis napisany pod jednego, wskazanego z nazwiska prezydenta nie jest normą neutralną. To konstytucyjne narzędzie wymierzone w konkretną osobę. Retrospektywny limit wieku, który usuwa rozpoznawalnych sędziów, przypomina praktyki przejmowania sądów, przed którymi mają chronić unijne standardy państwa prawa (CMS). „Le Monde” określił Magyara jako polityka proeuropejskiego, ale samą procedurę nazwał „kwestionowaną”. „Le Figaro” ostrzegł, że odbudowa państwa prawa nie uzasadnia porzucenia gwarancji prawnych (Le Monde, Le Figaro).

Sulyok zaskarżył poprawkę jeszcze przed głosowaniem. Zwrócił się do Komisji Weneckiej, organu doradczego Rady Europy do spraw prawa konstytucyjnego, którego opinie nie wiążą rządów, ale mają duże znaczenie polityczne i prawne w Europie. Poprosił o ocenę, czy przepis napisany po to, by skrócić jego mandat, mieści się w zasadach państwa prawa (Budapest Times). Komisja zajmie się sprawą dopiero w październiku (Telex). Większość Magyara głosowała w lipcu. Rząd, który czeka na zewnętrzną kontrolę, pokazuje gotowość do korekty. Rząd, który działa przed nią, pokazuje, że tempo jest ważniejsze od weryfikacji.

Test konsekwencji dla Brukseli

Trzy dni przed głosowaniem Komisja Europejska potwierdziła, że Węgry przystąpią do Prokuratury Europejskiej, czyli EPPO, instytucji badającej przestępstwa przeciw budżetowi UE. Budapeszt przez lata chronił ten obszar przed zewnętrzną kontrolą. Ministrowie finansów państw UE zatwierdzili też zmieniony plan odbudowy, który może odblokować około 10 mld EUR powiązanych z kamieniami milowymi dotyczącymi walki z korupcją (Euronews, Telex).

Wejście do EPPO jest mocnym sygnałem, ale sygnał nie jest jeszcze postępowaniem karnym. Urząd do odzyskiwania majątku ma już podstawę konstytucyjną, lecz jego realne kompetencje, niezależność i kontrola sądowa będą zależały od ustaw wykonawczych, których jeszcze nie napisano. Komisja nadal może wstrzymać wypłaty, jeśli Węgry nie spełnią uzgodnionych warunków (CER). Pytanie brzmi, czy z tego narzędzia skorzysta. W czasach Orbána Bruksela traktowała warunkowość praworządnościową jako dźwignię wobec wrogiego politycznie rządu. Magyar jest sojusznikiem. Odziedziczył instytucje przejęte przez poprzedników, więc ich rozbrojenie jest zadaniem uzasadnionym. Ale metoda nie jest dodatkiem technicznym. Proeuropejska intencja nie zastępuje reguł, które mają odbudować państwo prawa.