Węgierskie 4,2 mld euro wciąż zamrożone

O losie węgierskich funduszy zdecyduje teraz to, czy rządy państw UE uznają reformy za wystarczające, choć fundacje zarządzające wieloma uczelniami nadal istnieją. 23 września Komisja Europejska zaproponowała zniesienie sankcji budżetowych, które blokują 4,2 mld EUR z funduszy rozwoju regionalnego i zakazują przyznawania nowych unijnych grantów uczelniom prowadzonym przez fundacje (ogłoszenie Komisji). Teraz rządy muszą ocenić, czy Węgry naprawiły wskazane problemy.

Część nagłówków ogłosiła, że pieniądze zostały „odblokowane” (Euronews). To przedwczesne: środki pozostaną zamrożone, dopóki rządy nie zagłosują.

Dlaczego zamrożono środki

Sankcje wprowadzono w grudniu 2022 r. Rada UE, w której głosują rządy państw członkowskich, uznała wówczas, że unijne pieniądze na Węgrzech są narażone na ustawianie przetargów publicznych, nieskuteczne ściganie nadużyć i konflikty interesów (decyzja Rady z 2022 r.). Wskazała szczególnie na tzw. fundacje interesu publicznego, które prowadzą wiele węgierskich uczelni.

Rada zawiesiła część węgierskich zobowiązań do finansowania przyszłych projektów w trzech programach regionalnych. Część zamrożonych środków od tego czasu przepadła albo została przeniesiona do innych programów. Dlatego kwota, o której dziś mowa, jest niższa niż pierwotnie zamrożona suma (Portfolio).

Reforma, która nie domyka sprawy

Rząd Pétera Magyara, który zastąpił rząd Viktora Orbána, poinformował Komisję 9 września o wprowadzonych zmianach (stanowisko Komisji). W ciągu dwóch tygodni Komisja uznała je za wystarczające. Wskazała na wzmocnienie organu nadzorującego walkę z korupcją oraz przystąpienie Węgier do Prokuratury Europejskiej (EPPO), unijnej instytucji ścigającej przestępstwa przeciwko budżetowi UE. Ursula von der Leyen, przewodnicząca Komisji, nazwała te zmiany ważnymi krokami na rzecz praworządności (ogłoszenie Komisji).

Największa wątpliwość dotyczy fundacji. Węgry rozpoczęły ich likwidację, ale proces się nie zakończył. Tineke Strik, holenderska europosłanka Zielonych, z zadowoleniem przyjęła postępy, a zarazem zapytała, dlaczego Komisja uznaje ryzyko dla budżetu za opanowane, skoro likwidacja fundacji wciąż trwa. Dokument Komisji sam odnotowuje tę lukę: ryzyko ma być zażegnane, choć rozwiązanie fundacji pozostaje niedokończone (stanowisko Komisji). Strik wyraża własne stanowisko; Parlament Europejski nie głosuje w tej sprawie.

Kto decyduje i co pozostaje zablokowane

O propozycji zdecyduje Rada UE większością kwalifikowaną, czyli w systemie ważonych głosów, w którym Węgry nie mogą samodzielnie przesądzić wyniku, a żaden pojedynczy rząd nie może go zablokować (Rada UE). Rządy mają czas do 23 października, miesiąc od przedstawienia propozycji; w wyjątkowych przypadkach termin można przedłużyć o najwyżej dwa miesiące (rozporządzenie o warunkowości). Urzędnicy odbyli rozmowy techniczne 24 września, a kolejne zaplanowano na 1 października, ale w kalendarzu nie ma głosowania ministrów (EUobserver). Żaden rząd nie zapowiedział publicznie, jak zagłosuje.

Zgoda Rady nie oznaczałaby odblokowania wszystkich środków. Według Komisji około 3,5 mld EUR z innych funduszy regionalnych nadal pozostanie zablokowane z powodu odrębnych warunków dotyczących wolności akademickiej, ochrony osób LGBTIQ, azylu, walki z ubóstwem i włączenia Romów (briefing Komisji). Te środki podlegają własnym regułom, niezależnie od rozstrzygnięcia sprawy sankcji. Budapeszt zabiegał w tym miesiącu o rozstrzygnięcia w kilku sprawach dotyczących unijnych funduszy (To Brief), ale nie wszystkie rozstrzygają się łącznie.

Skutki ewentualnej zgody Rady jako pierwsi odczuliby studenci i badacze. Zniesienie zakazu przyznawania grantów pozwoliłoby UE podpisywać nowe umowy z około 21 objętymi nim uczelniami w ramach Erasmus+ i Horizon Europe, unijnych programów wymiany studentów i finansowania badań (EU News). Miejsca i granty nadal przyznawano by w zwykłych konkursach.

Rządy stoją przed konkretną decyzją: Komisja prosi je o zniesienie sankcji, choć likwidacja fundacji wciąż trwa, i zapewnia, że ryzyko jest w międzyczasie opanowane. Wniosek wskazuje na nowe przepisy i instytucje, ale nie pokazuje, jakie dowody Komisja oceniła, by stwierdzić, że zmiany działają — na przykład czy przetargi są już prowadzone inaczej albo czy sprawy faktycznie trafiają do sądu. Rządy mają czas do 23 października, by ocenić, czy same nowe przepisy wystarczą (rozporządzenie o warunkowości). Przed głosowaniem Komisja powinna przedstawić te dowody rządom; powinny je poznać także Strik.