Węgry domykają ustawy pod €16.4 billion

Prezydent Węgier Tamás Sulyok podpisał pakiet antykorupcyjny i przejrzystościowy, który rząd premiera Pétera Magyara przygotował po to, by odzyskać dostęp do 16,4 mld EUR zamrożonych środków unijnych (Telex, Portfolio). Trzy dni wcześniej parlament przyjął ustawy większością 142 do 39.

Podpis prezydenta zamyka etap krajowy, ale nie uruchamia jeszcze wypłat. Decyzja pozostaje po stronie Komisji Europejskiej, czyli unijnego organu wykonawczego sprawdzającego, czy państwa rzeczywiście realizują uzgodnione reformy. Przy części środków potrzebna będzie także zgoda rządów państw członkowskich w Radzie UE.

Trzy pule, trzech strażników

16,4 mld EUR nie jest jedną kopertą z pieniędzmi. To trzy różne pule, każda z inną podstawą prawną i innym mechanizmem odblokowania.

Około 10 mld EUR pochodzi z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, unijnego funduszu inwestycyjnego po pandemii Covid-19. Pieniądze wypłacane są dopiero wtedy, gdy państwo spełni uzgodnione kamienie milowe, czyli konkretne reformy wpisane do planu odbudowy. Postęp ocenia Komisja, a następnie rządy państw członkowskich w Radzie UE zatwierdzają płatność (Commission RRF page).

Kolejne 4,2 mld EUR zawieszono na podstawie rozporządzenia o warunkowości praworządnościowej z 2020 r. Ten mechanizm pozwala ograniczać finansowanie, gdy cofanie standardów demokratycznych zagraża unijnemu budżetowi. Zniesienie zawieszenia wymaga większości kwalifikowanej w Radzie UE, a więc systemu głosowania, w którym większe państwa mają większą wagę, ale żaden kraj nie może samodzielnie zablokować decyzji (EUR-Lex, CER).

Do tego dochodzi 2,2 mld EUR z funduszy rozwoju regionalnego. Tu kluczowa jest certyfikacja Komisji, że Węgry spełniają warunki dotyczące wolności akademickiej i zasad zarządzania publicznego (Euronews, Brussels Signal).

Co zmienia ustawa i co musi sprawdzić Komisja

Reformy nie są wyłącznie symbolicznym gestem. Ustawa zmienia około 30 obowiązujących aktów prawnych. Wzmacnia uprawnienia węgierskiej Integrity Authority do interwencji przy podejrzanych zamówieniach publicznych, penalizuje fałszywe oświadczenia majątkowe i likwiduje fundacje interesu publicznego, znane jako KEKVA, przez które majątek publiczny trafiał pod kontrolę rad powiązanych politycznie (DW). To właśnie te kanały korupcyjne były jednym z powodów zamrożenia pieniędzy.

Samo uchwalenie ustawy nie dowodzi jednak, że mechanizm zaczął działać. Komisja musi teraz zdecydować, czy wystarczy jej tekst przepisów, czy będzie wymagała dowodów, że nowe instytucje faktycznie blokują nadużycia.

Ten wybór jest dla Brukseli szczególnie niewygodny, bo podobny test już raz wypadł źle. W 2023 r. Komisja odblokowała część środków dla Węgier Viktora Orbána, zanim reformy zostały w pełni zrealizowane. W lutym rzecznik generalny TSUE uznał, że Komisja przekroczyła wtedy swoje uprawnienia, i zarekomendował unieważnienie tamtej decyzji o wypłacie (European Relations, NDFR). Jeżeli Trybunał podzieli tę argumentację, przyszłe decyzje będą musiały opierać się na zweryfikowanym wdrożeniu, a nie na samych obietnicach ustawowych. Wyrok spodziewany jest jeszcze w tym roku.

Terminy dodatkowo zawężają pole manewru. Z węgierskich doniesień wynika, że największy blok środków z funduszu odbudowy wymaga spełnienia wszystkich warunków do końca sierpnia, a wnioski o płatność mają zostać złożone we wrześniu (Telex). Komisja ma więc około dwóch miesięcy, by ocenić, czy organ antykorupcyjny z nowymi kompetencjami potrafi realnie zatrzymywać podejrzane przetargi oraz czy majątek KEKVA rzeczywiście wrócił pod kontrolę publiczną. Komisja kontroli budżetowej PE zaplanowała na 14 lipca wysłuchanie komisarzy, aby wymóc bardziej konkretne odpowiedzi (Euronews).

Precedens wykraczający poza Budapeszt

Stawka jest większa niż węgierski budżet, bo decyzja pokaże, ile realnej siły ma unijna zasada: pieniądze za reformy. Polska niedawno przetestowała łagodniejszą wersję tego mechanizmu. Po zmianie rządu Komisja przeszła od szerokiej blokady do etapowych wypłat, gdy Warszawa zaczęła realizować uzgodnione kroki (Bankier). Węgierska sprawa jest bardziej złożona, bo obejmuje trzy odrębne instrumenty prawne, a nie jeden spór o plan odbudowy.

Presję zwiększa także porównanie ze Słowacją. Rząd Roberta Ficy osłabiał niezależność prokuratury w czasie, gdy Budapeszt próbuje formalnie wzmacniać narzędzia antykorupcyjne. Komisja będzie musiała coraz precyzyjniej tłumaczyć, dlaczego rozwiązania jednego państwa uznaje za wystarczające, a drugiego nie (Denník N, IBA).

W tle trwają negocjacje kolejnego wieloletniego budżetu UE, więc każdy rząd będzie patrzył, co Bruksela uznaje za prawdziwą reformę. Jeżeli wystarczy podpisana ustawa, model „reformy za fundusze” przetrwa, ale będzie słabszy. Jeżeli Komisja zażąda najpierw działających instytucji, narazi się na zarzut karania rządu, który rzeczywiście próbuje rozmontować system odziedziczony po poprzednikach. Tego lata wybór sprowadza się do tempa albo wiarygodności. Do końca sierpnia Komisja nie zdoła mieć obu naraz.