Węgry: 700 MW wiatru za fundusze UE

Węgierska energetyka wiatrowa od lat tkwiła w miejscu. Od 2016 r. zainstalowana moc utrzymywała się w okolicach 330 MW, czyli na poziomie niemal niewidocznym na europejskiej mapie OZE (Telex). Zmianę wymuszają pieniądze z unijnego funduszu odbudowy. Komisja Europejska 19 czerwca zatwierdziła dla Węgier około 10 mld EUR, z czego ponad połowa ma trafić na cele klimatyczne (Euronews, Portfolio). Warunek jest prosty: zanim środki popłyną, Budapeszt musi zmienić sposób działania własnego systemu elektroenergetycznego.

Problemem jest sieć, nie turbiny

24 czerwca minister energii István Kapitány zapowiedział przetarg na co najmniej 700 MW nowych mocy wiatrowych. Projekt warunków ma trafić do konsultacji publicznych w połowie lipca (444). Jedna taka runda z nawiązką podwoiłaby obecny węgierski park wiatrowy. Cel na 2030 r. sięga 4 GW, choć węgierskie media przypominają, że moc wiatrowa oznacza produkcję szczytową w sprzyjających warunkach, a nie stałe wytwarzanie jak w elektrowni jądrowej (VG, 24.hu).

Same turbiny nie rozwiązują jednak problemu, jeśli sieć nie potrafi przyjąć ich produkcji. W tym samym tygodniu rząd przeznaczył 479,7 mld HUF na modernizację sieci oraz 53,3 mld HUF na inteligentne liczniki, czyli urządzenia pokazujące nie tylko, ile prądu zużyto, lecz także kiedy (Telex). Według władz zmodernizowana infrastruktura miałaby umożliwić przyłączenie ponad 4 800 MW mocy odnawialnych (Budapest Times).

Wąskim gardłem w Europie coraz częściej okazują się przewody, stacje i procedury przyłączeniowe, a nie same źródła wytwarzania. Polska z funduszu energetycznego wartego 67,2 mld PLN kieruje ponad 61 mld PLN na sieci, a nie na nowe elektrownie (GramwZielone). Rumunia dostała już około 12,97 mld EUR z funduszu odbudowy, lecz nadal mierzy się z poważnymi zatorami w przyłączaniu nowych instalacji (European Commission Romania).

Co naprawdę kupuje Bruksela

Komisja nie finansuje wyłącznie kabli i stacji transformatorowych. Zmieniony węgierski plan wymaga korekty zasad rynku energii: reformy opłat sieciowych, czyli podziału kosztów przyłączania nowych źródeł i utrzymania infrastruktury, oraz wprowadzenia taryf dynamicznych. W takim modelu cena energii zmienia się w ciągu dnia, a odbiorca ma bodziec, by zużywać prąd wtedy, gdy wiatr i słońce dają go najwięcej (Portfolio).

Mechanizm działa przez unijny Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli RRF: po pandemii państwa członkowskie dostały dostęp do pieniędzy, ale wypłaty są uzależnione od wykonania uzgodnionych reform i kamieni milowych (ECA). Osobny rozdział energetyczny REPowerEU kieruje około 704,5 mln EUR na rozwój sieci, częściowo z pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży uprawnień w unijnym systemie handlu emisjami (European Commission). Żadna wypłata nie nastąpi, dopóki Budapeszt nie spełni warunków dotyczących walki z korupcją, przejrzystości zamówień publicznych i nadzoru sądowego (Euronews).

Pierwsi skorzystają operatorzy sieci i inwestorzy wiatrowi: dostają perspektywę unijnego finansowania oraz zarezerwowanej zdolności przyłączeniowej. Gospodarstwa domowe odczują korzyści później, i tylko pod warunkiem, że inteligentne liczniki, nowe taryfy oraz sprzedawcy energii faktycznie pozwolą przesuwać zużycie na tańsze godziny. Jeśli tak się nie stanie, koszty modernizacji sieci pojawią się w rachunkach szybciej niż oszczędności z OZE. Dotacje finansują europejscy podatnicy przez wspólny dług UE; spłatę pożyczek poniosą podatnicy węgierscy.

Pierwszy test przyjdzie w lipcu

Węgry wykorzystały dotąd tylko niewielką część swojej alokacji z RRF, wyraźnie mniej niż wynosi unijna średnia wypłat. Sama zgoda Komisji na plan tej luki nie zamyka.

Największe ryzyko dotyczy kontroli wydatków. Część finansowania sieci może przejść przez państwowy bank rozwoju MFB jako jeden duży transfer. W praktyce oznaczałoby to, że Bruksela zatwierdzałaby znaczną wypłatę, zanim dałoby się sprawdzić, czy poszczególne projekty pod spodem są właściwie zarządzane (Hungarian Conservative). Taka konstrukcja może osłabić projektową kontrolę, której Komisja formalnie wymaga.

Dlatego projekt warunków przetargu wiatrowego, spodziewany w połowie lipca, będzie pierwszym konkretnym sprawdzianem: kto może startować, jak zostaną przydzielone prawa przyłączeniowe i czy niezależny nadzór będzie miał realne narzędzia. Unijne pieniądze skierowały Węgry na ścieżkę, której przez dekadę nie wymusiła krajowa polityka. Teraz rozstrzygnie się, czy reguły przetargu i kontroli wydatków mają prowadzić do zbudowanej infrastruktury, czy tylko do przepływu środków bez odpowiedzialności, którą Bruksela wpisała w warunki wypłat.