Węgry odblokowują €6.6 billion dla Ukrainy

Nowy rząd Węgier zdjął dwuletnie weto z Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju, czyli pozabudżetowego funduszu UE służącego m.in. do zwracania państwom kosztów broni przekazanej Ukrainie. Do uruchomienia wraca pula 6,6 mld EUR. Problem polega na tym, że zaległe wnioski państw członkowskich wobec funduszu sięgają około 43 mld EUR. Kraje-darczyńcy mogą więc odzyskać mniej więcej 15 centów z każdego wydanego euro.

Zniesienie weta było częścią szerszej transakcji politycznej. W ciągu dziewięciu dni Budapeszt uzyskał 16,4 mld EUR wcześniej zamrożonych funduszy strukturalnych UE, porozumienie z Ukrainą w sprawie ochrony praw mniejszości węgierskiej, w tym szkół z językiem węgierskim i administracji publicznej na Zakarpaciu (kormany.hu), oraz wsparcie dyplomatyczne Berlina. Kanclerz Merz, przyjmując premiera Magyara w Berlinie, zapowiedział pomoc Węgrom w powrocie „do centrum Europy”.

Presja na refundacje

Szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas zaproponowała, aby 6,6 mld EUR podzielić między zwroty dla państw członkowskich, unijną misję szkoleniową dla Ukrainy oraz bezpośrednie zakupy uzbrojenia dla Kijowa (EEAS, Do Rzeczy). Pierwotny mechanizm EPF zakładał, że państwa odzyskają około 40% wartości przekazanego sprzętu. Formuła Kallas sprowadzałaby ten poziom do około 10%.

Najostrzej różnicę pokazał słowacki minister obrony Robert Kaliňák: Słowacja liczyła na 250 mln EUR, a ma otrzymać około 25 mln EUR. Bratysława przekazała Ukrainie myśliwce MiG-29 i systemy obrony powietrznej S-300, lecz odzyska tylko ułamek ich wartości. Podobna redukcja dotyczy Polski (Euronews). Polska, Słowacja i Niemcy odrzuciły propozycję Kallas na spotkaniu ministrów obrony 8 czerwca.

Kto zapłacił, kto dostał

Bilans polityczny premiuje państwo, które blokowało decyzję, a nie te, które oddawały własny sprzęt. Węgry nie wysłały Ukrainie broni. Przez dwa lata trzymały weto, po czym zdjęły je w zamian za odmrożenie 16,4 mld EUR funduszy i ukraińskie ustępstwa w sprawie praw mniejszości. Słowacja opróżniła magazyny wojskowe i odzyska jedną dziesiątą kwoty, na którą liczyła.

Ta nierównowaga wynika z konstrukcji samego instrumentu. EPF powstał w 2021 r. jako narzędzie umiarkowanego podziału kosztów w czasie pokoju, z limitem 5 mld EUR na siedem lat. Pełnoskalowa wojna zniszczyła te założenia. Pułap podniesiono do 17 mld EUR, ale państwa członkowskie przekazały broń o wartości znacznie przekraczającej możliwości funduszu (Kyiv Independent).

Architektura obejść

Zamiast przebudować EPF, Unia zaczęła tworzyć instrumenty obok niego. SAFE, czyli wart 150 mld EUR mechanizm pożyczkowy na europejskie zakupy obronne, działa w trybie większości kwalifikowanej, gdzie decyzja wymaga ważonej większości, a pojedyncze państwo nie może jej samodzielnie zablokować. Polska otrzymała pierwszą transzę SAFE w wysokości 6,6 mld EUR 29 maja. Ukraine Support Loan, wart 90 mld EUR, wykorzystuje wzmocnioną współpracę, pozwalającą chętnym państwom działać bez udziału tych, które nie chcą wejść do mechanizmu. EPF pozostał ostatnim unijnym narzędziem finansowania wojskowego, w którym jedno państwo może zablokować wszystko, a zarazem zdecydowanie najmniejszym.

Jednorazowe zdjęcie weta nie zmienia tej architektury. Każdy przyszły rząd Węgier może ponownie założyć blokadę, bo wymóg jednomyślności w EPF wynika z prawa traktatowego UE. Niemiecki minister spraw zagranicznych opowiedział się za zastąpieniem jednomyślności głosowaniem większościowym w polityce zagranicznej (Deutschland.de), ale uruchomienie takiej zmiany samo wymaga jednomyślności. Co najmniej dziesięć państw członkowskich sprzeciwia się temu przesunięciu.

Spory przed decyzją

Kompromis Kallas nie został jeszcze przyjęty. Ostateczna formuła podziału środków zależy od porozumienia w Radzie UE, czyli w gronie ministrów państw członkowskich, a Polska, Niemcy i Słowacja aktywnie ją kwestionują. W TSUE pozostaje też pozew z czasów Orbána dotyczący wykorzystania przez EPF przychodów z zamrożonych rosyjskich aktywów. Rząd Magyara go nie wycofał.

EPF nadal ma znaczenie, ale inne niż na początku wojny. Przy SAFE i Ukraine Support Loan, działających w wielokrotnie większej skali, instrument stał się kolejką refundacyjną za decyzje już podjęte. Państwa, które jako pierwsze opróżniały własne zapasy, stoją dziś na końcu kolejki, w której wypłata z każdą rundą maleje.