Paks ponad limitem Dunaju

Dunaj poniżej elektrowni jądrowej Paks stał się w poniedziałek rano testem tego, ile warte są środowiskowe bezpieczniki, gdy system energetyczny pracuje pod presją upału. O 500 metrów za elektrownią temperatura rzeki wyniosła 30,22°C (HVG). To więcej niż dopuszczalny próg 30°C, który ma chronić ryby i poziom tlenu w wodzie. Zgodnie ze standardowymi zasadami Paks powinien ograniczyć produkcję o 640 megawatów.

Rząd w Budapeszcie wybrał jednak inną ścieżkę. Minister energii Kapitány István przyznał elektrowni dwudniowe zwolnienie i podniósł maksymalną temperaturę zrzutu do 31,5°C. Planowane ograniczenie mocy spadło dzięki temu do zaledwie 40 MW (Portfolio, Telex). Uzasadnieniem było bezpieczeństwo sieci, wskazane przez MAVIR, węgierskiego operatora systemu przesyłowego. Formalnie chodziło o jedną elektrownię i jedną decyzję ministra. W praktyce to przykład szerszego konfliktu, który coraz częściej wraca w Europie: między rozgrzaną wodą a potrzebą utrzymania taniej energii w systemie.

Dlaczego gorące rzeki oznaczają drogi prąd

Elektrownie jądrowe i duże elektrownie cieplne działają według tej samej podstawowej logiki: wytwarzają parę, która napędza turbiny. Po wykonaniu pracy para musi zostać schłodzona, a nadmiar ciepła gdzieś odprowadzony. W wielu instalacjach robi się to przez pobór wody rzecznej do układów chłodzenia i oddanie jej z powrotem w wyższej temperaturze.

Pozwolenia środowiskowe wyznaczają granicę takiego podgrzewania, bo im cieplejsza woda, tym mniej rozpuszczonego tlenu i tym większe ryzyko dla ryb. Ramowy obowiązek ochrony wód wynika z unijnej Ramowej Dyrektywy Wodnej, a konkretne progi zapisuje się już w pozwoleniach dla poszczególnych instalacji (eur-lex).

Problem zaczyna się wtedy, gdy fala upałów sama podnosi temperaturę rzeki do granicy administracyjnej. Elektrownia musi wtedy zmniejszyć moc dokładnie w momencie, gdy rośnie popyt na klimatyzację. Na hurtowym rynku energii cenę wyznacza ostatnia, najdroższa elektrownia potrzebna do zbilansowania systemu. Jeżeli z rynku wypada tania i stabilna energia jądrowa, jej miejsce często zajmują bloki gazowe. Rachunek rośnie wtedy nie tylko dla jednego kraju, lecz dla wszystkich odbiorców powiązanych z danym rynkiem.

Francja pokazała, jak szybko lokalny problem staje się regionalny. EDF ograniczył w ubiegłym tygodniu produkcję jądrową o 4,1 GW, czyli około 7% zapotrzebowania w południe, gdy temperatury rzek osiągnęły limity w pozwoleniach m.in. przy reaktorach Golfech i Nogent-sur-Seine (Reuters, Le Figaro). Eksport francuskiej energii spadł z około 10–12 GW do około 3 GW (Le Monde). Kraje sąsiednie, które zwykle korzystają z tego importu, zostały z mniejszym buforem. W Belgii ceny kwartalne na rynku hurtowym przekroczyły wieczorem 1 000 EUR/MWh, gdy produkcja z fotowoltaiki spadała, a popyt na chłodzenie pozostawał wysoki (Euronews).

Upał uderza także w przemysł

Ograniczenie nie dotyczy tylko reaktorów. Elektrownie w rejonie Mainz-Wiesbaden pobierają do chłodzenia około 80 000 metrów sześciennych wody z Renu na godzinę i muszą liczyć się z częściowym wyłączeniem, jeśli temperatura rzeki zbliży się do 28°C. Zakład chemiczny Budenheim przy podobnych poziomach może być zmuszony do ograniczenia energochłonnej produkcji (Tagesschau). Nadrenia-Palatynat uruchomiła już pierwszy stopień ostrzeżenia przed przegrzaniem rzek; wyższe poziomy osiągano w latach 2018, 2019, 2022 i 2025 (Rhein-Ahr-Anzeiger). To przestało być anomalią.

Kto płaci za taką decyzję

Węgierskie zwolnienie utrzymało w systemie około 600 MW taniej energii jądrowej i ograniczyło skok cen, który odczuliby odbiorcy. Koszt przeniesiono na Dunaj. Rząd twierdzi, że bieżący monitoring nie wykazał zagrożenia dla życia wodnego (HVG, Telex), ale nie opublikowano niezależnych danych o poziomie tlenu ani oceny ekologicznej. Kilka dni wcześniej ten sam rząd przedstawiał pierwsze ograniczenia mocy w Paks jako rutynowe i możliwe do opanowania. W poniedziałek dalsze cięcia uznano już za niedopuszczalne (444.hu). Tej zmiany nie wyjaśniono.

Francja ma podobny instrument prawny. Podczas fali upałów w 2022 r. cztery francuskie elektrownie pracowały na podstawie zwolnień środowiskowych łącznie przez 24 dni (Le Monde). W 2026 r. EDF ograniczył produkcję i według dostępnych informacji nie wystąpił jeszcze o nowe zwolnienie. Różnica nie leży więc w przepisach, lecz w wyborze politycznym: Francja przyjęła ubytek podaży, Węgry zaakceptowały ryzyko środowiskowe.

Im częstsze będą fale upałów, tym częściej limity temperatury rzek będą zderzać się z popytem na energię wywołanym przez ten sam upał. Każde zwolnienie udzielone bez przejrzystych danych ekologicznych obniża próg dla następnego.