Węgierskie przetargi ukrywają zawyżone ceny

Węgierski Urząd ds. Integralności, czyli organ antykorupcyjny powołany przez Budapeszt w 2022 r. pod presją UE, wskazał w swoich raportach, że zawyżanie cen bywa wpisane w samą konstrukcję zamówień publicznych (Integrity Authority). Dokumenty wyglądają poprawnie. Problem zaczyna się tam, gdzie formalna zgodność z procedurą przestaje oznaczać uczciwą cenę. To luka, której unijne narzędzia ochrony pieniędzy publicznych nie domykają.

Jak przetarg spełnia wszystkie wymogi i mimo to zawodzi

Instytucja zamawiająca publikuje ogłoszenie, dochowuje terminów, ocenia oferty i podpisuje umowę. W aktach sprawy wszystko się zgadza. Rynek wokół takiego przetargu może być jednak ułożony jeszcze przed złożeniem pierwszej oferty.

Wymogi techniczne da się opisać tak, by pasowały do jednego dostawcy. Progi kwalifikacyjne można ustawić na tyle wysoko, by odciąć konkurentów, nie tworząc przy tym jawnie dyskryminacyjnego zapisu. Pakiety zamówień można połączyć w skali niedostępnej dla mniejszych firm. Terminy można skrócić tak, by nowy gracz nie zdążył przygotować oferty. OECD opisuje też zmowy przetargowe: oferty osłonowe, rotację zwycięzców i podział rynku, które zostawiają ślad w dokumentach niemal identyczny jak prawdziwa konkurencja (OECD). Unijna tablica wyników zamówień publicznych traktuje przetargi z jedną ofertą i niską konkurencją jako sygnały ostrzegawcze, bo często oznaczają one test rynku tylko z nazwy (Single Market Scoreboard).

Efekt jest przewidywalny: ci sami zwycięzcy, zawyżone kontrakty finansowane z funduszy unijnych i brak uchwytnego naruszenia procedury w dokumentacji.

Bruksela może zamrozić pieniądze, ale nie sprawdza ceny

Unia ma instrumenty nacisku. Mechanizm warunkowości praworządności pozwala Komisji Europejskiej i Radzie UE, w której głosują rządy państw członkowskich, chronić budżet UE, gdy słabość instytucji grozi nadużyciami finansowymi. W 2022 r. Rada UE zastosowała go wobec Węgier, zawieszając 6,3 mld EUR zobowiązań z programów spójności, ponieważ problemy w zamówieniach publicznych i systemie antykorupcyjnym uznano za systemowe (Council Implementing Decision 2022/2506, CER). Osobno dostęp Węgier do funduszu odbudowy powiązano z kamieniami milowymi dotyczącymi niezależności sądów, walki z korupcją i zabezpieczeń w przetargach (Commission Hungary RRF page).

To są realne narzędzia, z realnym skutkiem politycznym i finansowym. Działają jednak z góry: zamrażają środki, wyznaczają warunki, weryfikują reformy. Nie odpowiadają natomiast na pytanie zadawane przy konkretnym kontrakcie: ile kosztowałaby ta droga, ten system informatyczny albo ten budynek, gdyby konkurencja była rzeczywiście otwarta?

OLAF, unijny urząd ds. zwalczania nadużyć finansowych, może prowadzić dochodzenia i rekomendować odzyskanie pieniędzy, ale nie ma uprawnień prokuratorskich (OLAF). Prokuratura Europejska może ścigać przestępstwa przeciw budżetowi UE, lecz potrzebuje czynu karalnego, takiego jak oszustwo czy łapownictwo, a nie samej wysokiej ceny (EPPO). Europejski Trybunał Obrachunkowy ocenił, że system antyfraudowy funduszu odbudowy pozostaje w budowie, co tylko podkreśla różnicę między sprawdzaniem kamieni milowych a badaniem, czy cena była rynkowa (ECA Special Report 06/2026).

Ta sama ślepa plamka w całej Europie

W poszczególnych krajach ta historia układa się inaczej, ale wspólna luka pozostaje ta sama. Niemcy, największy płatnik netto w UE, widzą w niej przede wszystkim problem kontroli budżetowej: czy podatnik dostaje właściwą wartość za swoje pieniądze? (Spiegel). Rumunia akcentuje możliwe zbliżenie Węgier do Prokuratury Europejskiej jako sposób wzmocnienia ochrony środków (Digi24). Polska czyta sprawę przez własne doświadczenie zamrożonych funduszy (Brussels Times). Słowacja pokazuje antykorupcyjną ofensywę nowego rządu jako dowód, że system może się sam korygować (Aktuality.sk).

Każda z tych perspektyw uchwytuje część problemu. Żadna nie rozstrzyga kwestii ceny. Prokuratorzy ścigają przestępstwa. Audytorzy wskazują słabości systemu. Mechanizm warunkowości blokuje wypłaty. Aby jednak wykazać zawyżenie kosztów, Komisja musiałaby pokazać, ile dany kontrakt powinien kosztować na naprawdę konkurencyjnym rynku. Dziś żadna unijna instytucja nie dostarcza takiej odpowiedzi w sposób systemowy.

Węgierski Urząd ds. Integralności nazwał więc problem, którego Bruksela wciąż nie rozwiązała. Przetarg może być legalny, konkurencyjny na papierze i jednocześnie przepłacony. Komisja Europejska i Europejski Trybunał Obrachunkowy mają mandat oraz dane, by budować benchmarki cen rynkowych dla zamówień publicznych. Dopóki tego nie zrobią, ochrona budżetu UE będzie skuteczniej wyłapywać złamane przepisy niż zawyżone kontrakty, które formalnie nie łamią żadnego z nich.