Przemysł dzieli budżet UE za €2 trillion

Kwota 2 bln EUR, która dziś wisi nad kolejnym unijnym budżetem, dobrze działa politycznie, ale nie jest prostym punktem odniesienia. Obecny pakiet osiągnął podobną skalę dopiero wtedy, gdy Bruksela do zwykłych wieloletnich ram finansowych doliczyła pożyczkowy fundusz NextGenerationEU. Sam budżet podstawowy wynosił 1 074 mld EUR w cenach z 2018 r.. Spór nie dotyczy więc wyłącznie wielkości koperty. Dotyczy reguły, według której pieniądze mają płynąć: do regionów nadrabiających dystans czy do miejsc gotowych budować technologie, obronność i moce energetyczne.

Reguła zdecyduje o zwycięzcach

Każda stolica ma w tej grze prawo weta, bo wieloletni budżet wymaga jednomyślności w Radzie UE po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego, zgodnie z art. 312 TFUE. To oznacza, że każda narodowa pretensja może trafić do końcowego targu.

Przez dekady duża część unijnych wydatków opierała się na kryterium potrzeby. Pieniądze z polityki spójności trafiają do biedniejszych regionów po to, by zmniejszać różnice w dochodach, infrastrukturze i zatrudnieniu; tak opisuje tę logikę parlamentarny przegląd polityki spójności. Środki ze Wspólnej Polityki Rolnej chronią dochody rolników i gospodarki wiejskie, co pokazuje nota Parlamentu o finansowaniu WPR.

Pieniądze na konkurencyjność działają według innej zasady. Jeśli nowe fundusze będą rozdzielane przez konkursy przemysłowe, partnerstwa badawcze i mechanizmy wymagające krajowego współfinansowania, wygrywać będą najczęściej ci, którzy już mają silne firmy, uczelnie, dostawców dla sektora obronnego i administrację zdolną szybko przygotować wnioski. Ostatecznej formuły jeszcze nie ma, więc nie chodzi o precyzyjne wyliczenie. Chodzi o mechanizm: spójność premiuje potrzebę, polityka przemysłowa premiuje gotowość.

Płatnicy chcą ambicji w określonym limicie

Niemiecki problem jest arytmetyczny. Więcej unijnych pieniędzy na technologie, obronność i Ukrainę oznacza jedną z trzech rzeczy: wyższe składki narodowe, nowy wspólny dług albo cięcia w starszych priorytetach. Dlatego dla państw płatników naturalną pozycją jest budżet z limitem i trudniejszym wyborem wydatków, zwłaszcza że Bruksela już prowadzi osobne kanały finansowania rozwoju regionalnego przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego oraz przemysłu obronnego przez Europejski Fundusz Obronny.

Francja ma inny kłopot. Paryż chce bronić WPR, a równocześnie wzmacniać obronność i przemysł. Miejsca fiskalnego ma jednak mniej po tym, jak Rada UE w lipcu 2024 r. wszczęła wobec Francji procedurę nadmiernego deficytu. Pożyczanie na poziomie UE nie usuwa kosztu. Przenosi spór z dzisiejszej składki narodowej na jutrzejszą wspólną spłatę.

Najczytelniejszym testem napięcia jest Polska. Warszawa chce mocniejszego bezpieczeństwa, odporności granic i wydatków związanych z Ukrainą, ale ma też duży bezpośredni interes w polityce spójności: według Cohesion Data Platform na Polskę przypada 76,7 mld EUR. Można chcieć twardszej Europy, a jednocześnie nie zgadzać się, by finansowano ją przez osłabienie formuł, które opłacały polskie nadrabianie dystansu.

To samo napięcie widać na wschodniej flance. Jeśli budżet uzna ekspozycję na Rosję za realny koszt, Polska i państwa bałtyckie mają mocny argument. Jeśli pieniądze pójdą za zdolnością przemysłową, większe gospodarki mogą przejąć większą część środków przez łańcuchy zamówień i konsorcja badawcze, nawet gdy to państwa najbardziej narażone ponoszą ryzyko bezpieczeństwa.

Rachunek i tak trzeba zapłacić

Rolnicy i biedniejsze regiony nie muszą sprzeciwiać się wydatkom na konkurencyjność, by na nich stracić. Stracą wtedy, gdy nowe priorytety zostaną sfinansowane cięciami w WPR lub polityce spójności, a następnie rozdane w konkursach, do których są słabiej przygotowani.

Znaczenie ma również sposób finansowania. Dochody UE wciąż opierają się głównie na składkach państw liczonych według dochodu narodowego brutto, a wspólne pożyczanie tworzy dług unijny, który trzeba będzie spłacać przez lata; wyjaśniają to materiały Komisji o dochodach budżetu oraz NextGenerationEU dla inwestorów. Dotacje pomagają słabszym regionom bardziej bezpośrednio. Pożyczki sprzyjają tym, którzy mogą się zadłużyć i dowieźć projekty. Współfinansowanie, czyli obowiązek dołożenia krajowych pieniędzy, potrafi wykluczyć uboższe administracje jeszcze przed startem konkursu.

Spór budżetowy będzie przedstawiany jako wybór między dawnymi transferami a nowoczesnymi priorytetami. Trudniejsze pytanie brzmi, czy Europa potrafi budować potencjał przemysłowy bez porzucenia obietnicy, że biedniejsze regiony nadal mogą doganiać bogatsze.