Iran podbija premie za ryzyko energii

Spór o to, czy Iran rzeczywiście zamknął Cieśninę Ormuz, dla rynku był mniej ważny niż sama wiarygodność takiego scenariusza. Deklaracja Teheranu zrobiła to, co fizyczna blokada zrobiłaby dopiero po kilku dniach: zmieniła wycenę ryzyka. Ruszyły notowania ropy i LNG, ubezpieczyciele zaczęli przeglądać ochronę od ryzyk wojennych, a działy compliance w europejskich firmach handlujących surowcami zaczęły oznaczać kontrahentów powiązanych z Zatoką Perską. Nawet jeśli żaden tankowiec nie został zawrócony, mechanizm przekładający napięcie geopolityczne na koszty energii w Europie już zadziałał.

Przez cieśninę przechodzi około 20 mln baryłek ropy dziennie i mniej więcej jedna piąta światowego LNG. Europa nie jest największym bezpośrednim odbiorcą energii z Zatoki Perskiej, ale ropa i gaz są rozliczane według globalnych benchmarków. Gdy rośnie cena odniesienia, europejscy importerzy płacą więcej niezależnie od tego, skąd fizycznie przypływa ich ładunek.

Ryzyko Ormuz porusza się szybciej niż statki

Według amerykańskich urzędników ruch w cieśninie miał wyglądać normalnie. Irańskie władze powiązane z wojskiem utrzymywały natomiast, że Ormuz został zamknięty w odpowiedzi na domniemane naruszenia zawieszenia broni. Zgodnie z częścią III konwencji UNCLOS, czyli międzynarodowymi zasadami żeglugi przez cieśniny, żadne państwo nie może jednostronnie zamknąć Ormuz samą deklaracją. Rynek nie czeka jednak na rozstrzygnięcia prawne. Wycenił prawdopodobieństwo.

Do europejskiego konsumenta to prawdopodobieństwo dociera trzema kanałami.

Pierwszy to sam benchmark ropy i LNG. Gdy rośnie wiarygodne ryzyko zakłóceń w Zatoce Perskiej, traderzy natychmiast doliczają premię do ładunków z tego regionu. Gdy wcześniejsze memorandum USA–Iran sygnalizowało deeskalację, ropa taniała w oczekiwaniu na stabilizację (CNBC, The Guardian). Ten sam mechanizm działa w drugą stronę, choć pierwsze ruchy cen często dają się szybko odwrócić.

Drugi kanał to ubezpieczenia. Armatorzy korzystają z ochrony protection-and-indemnity, czyli wzajemnego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Taka ochrona dla tranzytu przez Ormuz może zostać wypowiedziana albo przeliczona na nowych warunkach. West of England P&I ostrzega członków, że ochrona dotycząca Ormuz może zostać zmieniona lub wycofana. Tankowiec może więc formalnie nadal płynąć, a jednocześnie być komercyjnie unieruchomiony: bez ubezpieczenia odpowiedzialności albo przy zbyt wysokiej premii wojennej rejs przestaje się opłacać.

Branża już traktuje tę trasę jako niestandardową. INTERCARGO zaleca członkom ocenę ryzyka osobno dla każdego statku. IMO, czyli agenda ONZ regulująca żeglugę, odsyła operatorów do bieżących zaleceń bezpieczeństwa.

Trzeci kanał to zgodność z sankcjami. Amerykańskie biuro sankcyjne OFAC utrzymuje stałe ograniczenia dotyczące transakcji powiązanych z Iranem. Banki, traderzy i armatorzy oceniający ekspozycję na Zatokę Perską mogą spowalniać transakcje i zawężać grono kontrahentów, zanim dojdzie do fizycznego zakłócenia żeglugi.

Wyższe benchmarki ropy przekładają się na diesel, benzynę i paliwo lotnicze. Wyższe benchmarki LNG podnoszą koszty energii elektrycznej i ogrzewania. Włoski minister spraw zagranicznych Antonio Tajani miał powiązać swobodną żeglugę przez Ormuz z cenami ropy, benzyny i nawozów, czyli trzema kosztami odczuwalnymi bezpośrednio przez gospodarstwa domowe we Włoszech.

Zapasy ropy kupują czas, ale nie ograniczają cen

Najmocniejszą osłoną Europy są awaryjne rezerwy ropy. Prawo UE wymaga od państw członkowskich utrzymywania zapasów odpowiadających 90 dniom importu netto albo 61 dniom krajowego zużycia, w zależności od tego, która wartość jest wyższa (dyrektywa 2009/119/WE). Mechanizm bezpieczeństwa naftowego MAE dodaje do tego warstwę koordynacji na wypadek poważnych zakłóceń. Takie rezerwy amortyzują krótką fizyczną przerwę w dostawach.

Nie kontrolują jednak ceny, którą dyktuje rynek. Awaryjne zapasy nie zmuszą ubezpieczycieli do obniżenia premii wojennych ani czarterujących do akceptowania załadunku w Zatoce Perskiej na zwykłych warunkach.

Ochrona gazowa jest słabsza. Rozporządzenie 2022/1032, przyjęte po kryzysie energetycznym z 2022 r., wprowadziło obowiązki napełniania magazynów, ale nie stworzyło odpowiednika strategicznej rezerwy LNG. Europa kupuje przez Ormuz tylko ograniczoną część LNG, głównie z Kataru. Według danych Bruegla to około jednej dziesiątej unijnego importu LNG. W przypadku ropy udział w imporcie mieści się w niskich kilkunastu procentach (Eurostat). Żadna z tych liczb sama w sobie nie oznacza katastrofy. Problem zaczyna się wtedy, gdy azjatyccy odbiorcy mocniej konkurują o alternatywne ładunki spoza Zatoki Perskiej. Wtedy więcej płaci także Europa.

Spór wokół irańskiej deklaracji może wygasnąć, jeśli rozmowy USA–Iran, według doniesień prowadzone przez szwajcarski kanał dyplomatyczny, przyniosą wiarygodną deeskalację. Może też się zaostrzyć, jeżeli opóźnienia tankowców, zmiany tras albo incydenty morskie potwierdzą fizyczne zakłócenia. Aktorzy zdolni obniżyć premię za ryzyko są łatwi do wskazania: irańscy decydenci, amerykańscy negocjatorzy, kluby P&I ustalające stawki ryzyka wojennego i traderzy ponownie wyceniający ładunki z Zatoki Perskiej. Rządy UE kontrolują swoje rezerwy ropy. Nie kontrolują globalnej ceny ryzyka w cieśninie, do której nie mają realnego dostępu.