Irlandzka luka w sankcjach na aluminium

Na południowym brzegu estuarium Shannon, tam gdzie hrabstwo Limerick otwiera się na Atlantyk, działa zakład, który zwykle nie trafia na pierwsze strony gazet. Aughinish Alumina zajmuje 400 akrów przemysłowego nabrzeża i przerabia boksyt na tlenek glinu, biały proszek używany później do produkcji aluminium. To największa rafineria tlenku glinu w Europie (Euronews). Należy do Rusalu, rosyjskiego giganta aluminiowego. I właśnie ten właścicielski szczegół zamienił lokalny zakład w test skuteczności unijnych sankcji wobec Rosji.

Luka prawna

W lutym 2025 r., w 16. pakiecie sankcji, UE zakazała importu rosyjskiego aluminium pierwotnego (Rada UE). Nie zakazała jednak eksportu tlenku glinu w drugą stronę. Rosyjskie aluminium nie może więc trafiać do Europy, ale irlandzki surowiec może zasilać huty, które to aluminium wytwarzają. Handel jest legalny. Na tym polega problem.

Skala nie jest marginalna. Śledztwo „Irish Times” i OCCRP, międzynarodowej sieci dziennikarzy śledczych zajmujących się przestępczością zorganizowaną i korupcją, wykazało, że od kwietnia 2024 r. do marca 2025 r. Aughinish wysłał do trzech rosyjskich hut Rusalu 540 497 ton tlenku glinu o wartości ponad 307,85 mln dolarów (Euromaidan Press).

Najpoważniejsze pytanie zaczyna się dopiero po dotarciu surowca do Rosji. Tamtejsze huty przerabiają tlenek glinu na aluminium. Według ustaleń OCCRP aluminium warte ponad 650 mln dolarów zostało następnie sprzedane moskiewskiej firmie handlowej ASK (OCCRP). ASK dostarczała towary ponad 40 rosyjskim firmom zbrojeniowym objętym unijnymi sankcjami. To jednak wciąż wnioskowanie z łańcucha dostaw, oparte na prześledzeniu kilku kolejnych transakcji. Nie jest to dowód, że konkretna partia irlandzkiego tlenku glinu trafiła do rosyjskiej broni.

Irlandzki minister przedsiębiorczości Peter Burke zlecił przegląd sprawy. W raporcie stwierdzono, że nie ma „informacji o wystarczającym poziomie dowodowym”, by potwierdzić trafianie surowca do łańcuchów dostaw sektora wojskowego (Departament Przedsiębiorczości). Jednocześnie autorzy przyznali, że irlandzkie władze nie są w stanie fizycznie śledzić produktu po jego przybyciu do Rosji (Irish Times). Premier Micheál Martin ujął to najprościej: dochodzenie nie dowiodło ani tego, że tlenek glinu trafia do producentów broni, ani tego, że do nich nie trafia (RTÉ).

Kto zapłaci za zamknięcie luki

Gdyby UE dopisała tlenek glinu do kolejnego pakietu sankcji, pierwszymi przegranymi byliby pracownicy Aughinish i logistyczny łańcuch Rusalu. Firma ostrzegła unijnego komisarza Michaela McGratha, że zakaz eksportu mógłby wymusić zamknięcie zakładu. Twierdzi też, że dostarcza 37% tlenku glinu klasy hutniczej zużywanego przez europejski przemysł (Irish Times, Euronews).

To istotne, bo Europa zużywa znacznie więcej aluminium pierwotnego, niż sama produkuje (Recyclingportal). Sankcja wymierzona w rosyjskie huty mogłaby najpierw uderzyć w europejskie, jeśli Aughinish nie zdołałby szybko przekierować produkcji do innych odbiorców.

Irlandzki minister stanu Niall Collins zaproponował rozwiązanie pośrednie: niezależny monitoring przepływu tlenku glinu zamiast całkowitego zakazu eksportu (RTÉ). Przedstawiciel ambasady Ukrainy Jarosław Humeniuk postawił sprawę ostrzej: surowiec nie powinien trafiać do Rosji. Podobne stanowisko zajął estoński minister spraw wewnętrznych Igor Taro, mówiąc, że Europa nie powinna „karmić machiny wojennej”.

Parlament Europejski już opowiedział się za zakazem eksportu tlenku glinu do Rosji, choć jego głosowanie nie ma mocy wiążącej (OCCRP). Sankcje UE wymagają jednak jednomyślności wszystkich 27 państw członkowskich. Według Bloomberga Komisja Europejska uwzględni irlandzki przegląd przy pracach nad przyszłym pakietem (Bloomberg).

Irlandia nie złamała prawa. Pokazała raczej, że unijne sankcje nie zostały napisane z myślą o tym konkretnym handlu. Zamknięcie luki oznaczałoby, że 27 stolic musi uznać ryzyko bezpieczeństwa za większe niż koszty dla europejskich łańcuchów dostaw. Tej odpowiedzi Bruksela jeszcze nie udzieliła.